D- CÁC BỘ VỊ ĐỂ CHẨN MẠCH
Bộ vị để chẩn mạch, theo các sách xưa, có nhiều cách khác nhau, có thể tóm vào ba cách sau:
1- Cách Chẩn Mạch Toàn Thân (Biến Chấn Pháp) thiên ‘Tam Bộ Cửu Hậu Luận’ (T. Vấn 20) tŕnh bày như sau:
a- Thượng Bộ (Đầu) chia là ba vùng:
¨ Thượng Bộ Thượng: động mạch hai bên trán (thái dương) để chẩn bệnh khí ở cạnh bên đầu.
¨ Thượng Bộ Trung: động mạch trước tai (tương ứng vùng huyệt Nhĩ Môn) để chẩn bệnh về tai và mắt.
¨ Thượng Bộ Hạ: động mạch hai bên má (tương ứng vùng huyệt Cư Liêu) để chẩn bệnh ở miệng và răng.
b- Trung Bộ (Tay), chia làm ba vùng:
¨ Trung Bộ Thượng: thủ thái âm (vùng thốn khẩu - huyệt Thái Uyên) để chẩn bệnh về Phế.
¨ Trung Bộ Trung: thủ thiếu âm (vùng huyệt Thần Môn - chỗ lơm ở lằn chỉ trong cổ tay, thẳng ngón tay út lên) để chẩn bệnh về tạng tâm.
¨ Trung Bộ Hạ: thủ dương minh (vùng hổ khẩu - huyệt Hiệp Cốc) để chẩn bệnh về khí ở trong ngực.
c- Hạ Bộ (Chân), chia làm ba vùng:
¨ Hạ Bộ Thượng: túc quyết tâm (vùng huyệt Ngũ Lư hoặc Thái Xung) để chẩn bệnh về tạng can.
¨ Hạ Bộ Trung: túc thái âm (vùng huyệt Cơ Môn hoặc Xung Dương) để chẩn bệnh về Tỳ Vị, xem Vị khí.
¨ Hạ Bộ Hạ: túc thiếu âm (vùng huyệt Thái Khê) để chẩn bệnh về tạng Thận.
| Học | THỐN | QUAN | XÍCH | |||
| Thuyết | Phải | Trái | Phải | Trái | Phải | Trái |
| Nan Kinh |
Phế, Đại Trường |
Tâm
Tiểu Trường |
Tỳ Vị |
Can Đởm |
Thận Mệnh Môn |
Thận Bàng Quang |
| Vương Thúc Ḥa |
Phế
Đại Trường |
Tâm
Tiểu Trường |
Tỳ Vị |
Can Đởm |
Mệnh Môn
Bàng Quang |
Thận Bàng Quang |
| Lư Đông Viên |
Phế
Đại Trường |
Tâm
Tiểu Trường |
Tỳ Vị |
Can Đởm |
Mệnh Môn T. Tiêu |
Thận Bàng Quang |
| Hoạt Bá Nhân | Phế Đ. Trường |
Tâm
Tiểu Trường |
Tỳ Vị |
Can Đởm |
T. Tiêu
T. Bào |
Thận Bàng Quang |
| Lư Thời Trân |
Phế
Hung Trung |
Tâm
Chiên Trung |
Tỳ Vị |
Can Đởm |
Thận Đại Trường |
Thận Tiểu Trường |
| Dụ Gia Ngôn | Phế | Tâm |
Tỳ Vị |
Can Đởm |
Thận T. Tiêu Tiểu Trường |
Thận
B. Quang Đại Trường |
|
Lư
Sĩ Tài |
Phế
Vị Trung |
Tâm
Chiên Trung |
Tỳ Vị |
Can
Đởm |
Thận Đại Trường |
Thận
Tiểu Trường |
| Trương Cảnh Nhạc |
Phế
Chiên Trung |
Tâm
Tâm Bào |
Tỳ Vị |
Can Đởm |
Mệnh Môn T. Tiêu Tiểu Trường |
Thận B. Quang Đại Trường |
|
Y Tông
Kim Giám
|
Hung Trung. Phế
|
Chiên Trung.
Tâm |
Tỳ Vị
|
Can
Đởm
|
Đại Trường Thận
|
Tiểu Trường B. Quang Thận |
Việc chia làm ba vùng (Tam Bộ) và 9 khu (Cửu Hậu) theo sách Tố Vấn ở trên là để ḍ t́m các mạch máu ở phần (lớp) nông (cạn) của toàn thân, qua đó phân tích sự biến hóa về khí huyết trong cơ thể con người suy hoặc thịnh. Hiện nay trên lâm sàng ít khi dùng đến.
Trong trường hợp bệnh nặng hoặc nguy hiểm, người ta mới chẩn mạch ở Xung Dương (xem vị trí c̣n hoặc mất, tiên liệu được việc dung nạp thuốc hay không) hoặc xem ở mạch Thái Khê để dự đoán sống (c̣n đập) hoặc chết (không đập nữa).
2- Cách Chẩn Mạch Theo Tam Bộ
Theo sách ‘Thương Hàn Luận’, có thể chỉ xem mạch ở tam (ba) bộ:
· Nhân Nghinh (động mạch cổ) để chẩn về vị khí.
· Thốn Khẩu (động mạch tay quay - huyệt Thái Uyên) để chẩn bệnh của 12 đường kinh.
· Phu Dương (động mạch mu bàn chân - huyệt Xung Dương) để chẩn về vị khí.
3- Cách Chẩn Mạch Thốn Khẩu
Sách ‘Nan Kinh’, ở Nan thứ I cho rằng, chỉ cần xem mạch ở thốn khẩu, và cũng chia ra làm ba bộ: Thốn, Quan và Xích. Mỗi bộ lại chia ra làm ba hậu: Phù, Trung và Trầm, hợp lại cũng thành tam bộ cửu hậu. Chỉ dùng một bộ thốn khẩu để xem sự thịnh suy khí huyết của toàn thân.
Để giải Vấn Nạn (Nan) I là: “12 kinh đều có động mạch nhưng chỉ xem mạch thốn khẩu để chẩn đoán việc lành dữ, sống chết của lục phủ, ngũ tạng là thế nào?” Tần-Việt-Nhân trả lời như sau: “Thốn Khẩu là chỗ đại hội của mạch, là động mạch của thủ thái âm... là chung thỉ của ngũ tạng, lục phủ, v́ vậy, phép chẩn phải lấy ở thốn khẩu. (Thốn khẩu giả, mạch chi đại hội, thủ thái âm chi mạch động dă... Thốn khẩu giả, ngũ tạng lục phủ chi sở chung thỉ, cố pháp thủ ư thốn khẩu dă).
Trong thiên ‘Ngũ Tạng Biệt Luận’ (T. Vấn 11) Hoàng Đế hỏi: “Khí khẩu tại sao lại làm chủ riêng của ngũ tạng?” Kỳ Bá đáp: “Vị là bể chứa thức ăn, là nguồn gốc của lục phủ. Như vậy, tuy việc chẩn mạch ở thốn khẩu do sách Nan Kinh đề xuất nhưng cũng bắt nguồn từ sách Nội Kinh Tố Vấn.
(Ghi Chú: Vương Thúc Ḥa trong sách ‘Mạch Kinh’ gọi bộ thốn bên trái là Nhân Nghinh và bộ thốn bên phải là Khí Khẩu).
4- Mạch Và Tạng Phủ
Theo Nan thứ 18 (N. Kinh) th́ bộ vị xem mạch ở thốn khẩu được chia làm ba bộ và được gọi theo thứ tự: Thốn, Quan và Xích. Các bộ vị này sẽ tương ứng với Tạng Phủ trong cơ thể.
Việc sắp xếp (định vị) các bộ vị tương ứng với các tạng phủ ra sao đă được các sách kinh điển ghi chép lại. Tùy theo quan điểm của mỗi tác giả, cách định vị có hơi khác nhau về danh xưng, nhưng về cơ bản lại rất giống nhau. (Xem Biểu Đồ Của Các Học Thuyết Về Bộ Vị Mạch)
Các học thuyết trên, việc phân bố vị trí của tạng phủ đều dựa theo ư của thiên ‘Mạch Yếu Tinh Vi Luận’ (T. Vấn 17) chỉ riêng vị trí của Đại trường, tiểu trường và tam tiêu là có nhiều khác biệt:
- Theo Vương Thúc Ḥa trong sách ‘Mạch Kinh’ th́: “Tiểu trường tương ứng với Tâm, v́ vậy, Tiểu trường ở bộ thốn bên trái cùng với tâm, Đại trường biểu lư với Phế, v́ vậy, Đại trường ở bộ thốn bên tay phải cùng với Phế. Tam tiêu ở bộ Xích bên tay phải cùng với Mệnh môn hỏa v́ Mệnh môn hỏa và Tam tiêu đều là tướng hỏa”.
- Theo Trương Cảnh Nhạc trong tập ‘Cảnh Nhạc Toàn Thư’ th́ Tiểu trường ở bộ xích bên tay phải, cùng vị trí với Mệnh môn hỏa v́ hỏa ở Tiểu trường gần với hỏa ở Thận hơn là hỏa ở Tâm. Ngoài ra, Tiểu trường cũng tương thông với Thận và Bàng quang. Đại trường ở bộ xích bên tay trái, cùng vị trí với Thận thủy v́ kim (Đại trường) sinh thủy (Thận).
- Theo Lư Thời Trân trong ‘Tần Hồ Mạch Học’ th́ Tiểu trường ở dưới Tâm, v́ vậy ở bộ xích bên trái. Đại trường ở dưới Phế, v́ vậy ở bộ xích bên phải.
Đặc biệt Trương Cảnh Nhạc và Lư Thời Trân không đề cập đến Tam tiêu. (Xem thêm chi tiết trong biểu đồ)
Nhận định về việc phân bố các bộ vị tạng phủ với mạch, Trần Tu Viên đă b́nh luận như sau: “Đại và Tiểu Trường ở trong sách Nội Kinh không đề cập đến, các nhà (nghiên cứu) sau đều theo lư mà dựa vào, (điều này) không thể câu nệ, chỉ dùng để tham khảo trong việc biện chứng”. Lư Thời Trân, trong sách ‘Tần Hồ Mạch Học’ cũng nhận định: “Sáu bộ ở hai tay đều là mạch của Phế, chỉ cần lấy đó mà chẩn đoán khí của ngũ tạng lục phủ chứ không phải là vị trí của ngũ tạng lục phủ”.
Hiện nay, đa số các nhà nghiên cứu chọn dùng theo học thuyết của Lư Đông Viên như sau:
| TAY PHẢI | TAY TRÁI | |
|
THỐN |
Phế
Đại Trường |
Tâm Tiểu Trường |
|
QUAN |
Tỳ
Vị |
Can Đởm Đởm |
|
XÍCH |
Mệnh Môn Tam Tiêu |
Thận Bàng Quan |
5- Sự Liên Hệ Giữa Các Bộ Vị Mạch
Dựa theo đặc tính sinh khắc của Ngũ Hành, áp dụng vào cách phân định bộ vị của mạch và tạng phủ theo Lư Đông Viên, ta có:
+ Tương Sinh:
Thận Thủy (bộ xích tay trái) sinh Can Mộc (Quan), Mộc sinh Hỏa (Thốn) và Hỏa (Mệnh Môn - xích bên phải) sinh Tỳ Thổ (Quan), Tỳ Thổ sinh Phế Kim (Thốn).
| TAY TRÁI | TAY PHẢI | |
| THỐN | Tâm Hỏa | Phế Kim |
| QUAN | é Can Mộc | Tỳ Thổ é |
| XÍCH | Thận Thủy é | é Mệnh Môn (Hỏa) |
+ Tương Khắc:
Nh́n vào hàng ngang, giữa 2 tay phải và trái, và giữa các bộ vị cùng tên, ta thấy có sự tương khắc: Tâm Hỏa khắc Phế Kim, Can Mộc khắc Tỳ Thổ, Thận Thủy khắc Mệnh Môn Hỏa.
| TAY TRÁI | TAY PHẢI | |
| THỐN | Tâm Hỏa èè | Phế Kim |
| QUAN | Can Mộc èè | Tỳ Thổ |
| XÍCH | Thận Thủy èè | Mệnh Môn Hỏa |
Nếu nh́n chéo sẽ thấy: Phế Kim khắc Can Mộc, Tỳ Thổ khắc Thận Thủy và như vậy sẽ có 1 ṿng liên hợp tương khắc như sau:
Tâm Hỏa khắc Phế Kim, Phế Kim khắc Can Mộc, Can Mộc khắc Tỳ Thổ, Tỳ Thổ khắc Thận Thủy, Thận Thủy khắc Mệnh Môn Hỏa, và ṿng tương khắc cứ như vậy mà tiếp diễn.
Có lẽ v́ vậy mà h́nh thái định vị này đươc nhiều người chú ư và chấp nhận.
Sách ‘Y Học Nhập Môn’ của Lư Diên đă diễn ca các vị trí của tạng phủ như sau:
“Tả Tâm, Tiểu Trường, Can, Đởm, Thận,
Hữu Phế, Đaị Trường, Tỳ, Vị, Mệnh (Môn).
- Tâm dữ Tiểu trường cư tả thốn
Can, Đởm đồng quy tả quan định,
Thận mạch nguyên tại tả xích trung,
Bàng quang thị phủ thường tương ứng.
- Phế dữ Đại trường cư hữu thốn,
Tỳ, Vị mạch tùng hữu quan nhận,
Tâm Bảo hữu xích phối Tam tiêu
Thử vi sơ học nhập môn quyết”.
|
MẠCH HỌC |