MẠCH HỒNG
( ¬x ¯ß- FLOODING PULSE - POULS AMPLE, GRAND)
A- ĐẠI CƯƠNG
- Trong Sách’Nội Kinh’ chỉ nói đến mạch Câu, mạch Thịnh không có mạch Hồng. Sách Thương Hàn Luận và Mạch Kinh gọi là mạch Hồng.
- Thiên ‘Tuyên Minh Ngũ Khí Luận‘ (T. Vấn 23) ghi: “Tâm mạch Câu,ứng với thời lệnh là mùa hè, ở tạng là Tâm, thuộc hỏa, phương nam, muôn vật nhờ đó mà thịnh trưởng. v́ thế mạch khí lúc đến th́ thịnh, lúc đi th́ suy, do đó gọi là Câu”.
B- H̀NH TƯỢNG MẠCH HỒNG
- Thiên ‘Mạch H́nh Tượng Chỉ Hạ Bí Quyết’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Hồng cực đại dưới ngón tay”. “Mạch Hồng là dương trong dương v́ vậy mạch khí lúc đến th́ thịnh, lúc đi th́ suy “.
-Chương ‘Mạch Thần’ (CNT.Thư) ghi : “Mạch Hồng to mà thực, nhấc tay lên hoặc ấn xuống đều có lực”.
-Sách ‘Mạch Quyết San Ngộ’ ghi : “Mạch Hồng, thấy rất to ở dưới ngón tay, đến thấy tọt dài mà đầy”.
- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi: “Mạch Hồng, mạch tới cuồn cuộn đầy dẫy dưới ngón tay, khi đến mạch lớn, lúc đi mạch kém dần“.
- Sách’Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Hồng, mạch đến cuồn cuộn như sóng vỗ, đến thịnh, đi suy”.
H̀NH VẼ BIỂU DIỄN MẠCH HỒNG
- Sách ‘Tam Tài Đồ Hội’ và sách ‘Đồ Chú Nan Kinh Mạch Quyết’ vẽ h́nh mạch Hồng:
- Sách ‘Mạch Chẩn’ biểu diễn h́nh vẽ mạch Hồng:
- Sách ‘Tân Biên Trung Y Học Khái Yếu’ mô tả h́nh vẽ mạch Hồng như sau :
 |
 |
- Sách ‘KH YHCT và YHHĐ Trong Lâm Sàng’ ghi lại h́nh vẽ biểu diễn mạch Hồng như sau:
“Sóng đầu tiên của mạch Hồng đặc biệt dâng lên rất cao, đi lên đỈnh thẳng dốc và đổ xuống rất nhanh. Điều này phù hợp với sự mô tả của sách mạch xưa là khi bắt được mạch Hồng có cảm giác lúc đến th́ mạnh, lúc đi th́ yếu. Sóng dội về sau của mạch Hồng cũng nhô cao hơn các sóng dội về sau của những mạch khác nhưng đỉnh sóng dội của mạch Hồng bao giờ cũng nằm phía nửa dưới của thân mạch. Tần số của mạch Hồng trong 1 phút dao động ở mức 79-136 lần / phút”.
C- NGUYÊN NHÂN PHÁT SINH MẠCH HỒNG
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Nhiệt tràn đầy ở bên trong, đường mạch to ra và đẩy trào lên, gây ra mạch Hồng”. “Nhiệt là thương tổn phần âm, âm khí hư ở bên trong mà dương khí phù việt ra bên ngoài cũng gây ra mạch Hồng”.
- Sách ‘Trung Y Biện Chứng Luận Trị Giảng Nghĩa’ ghi: Phát sinh ra mạch Hồng có thể do:
· Lượng máu ở tim tống (đẩy) ra tăng lên.
· Mạch máu ngoại biên bị dăn .
· Huyết áp tâm thu cao .
· Huyết áp tâm trương thấp .
· Mạch áp lớn .
· Tốc độ máu chảy nhanh.
D- MẠCH HỒNG CHỦ BỆNH
- Thiên ‘Ngọc Cơ Chân Tạng Luận’ (T. Vấn 19) ghi: “Mạch Thịnh da nóng, bụng trướng, đái tiểu tiện không thông là ngũ thực”.
- Thiên ‘B́nh Nhiệt Bệnh Luận’ (T. Vấn 33) ghi: “Mồ hôi đă ra mà mạch c̣n táo Thịnh th́ chết”.
- Thiên ‘Bệnh Năng Luận’ (T. Vấn 16) ghi: “Hoàng đế hỏi: Người mắc bệnh vị quản ung chẩn đoán thế nào mới biết được? Kỳ Bá thưa: Muốn chẩn đoán bệnh đó, phải sát ở mạch vị, sẽ thấy mạch Trầm Tế. Trầm Tế là do khí nghịch, khí nghịch th́ mạch ở nhân nghinh tất phải Thịnh, rất Thịnh nên nhiệt, nhân nghinh là mạch của vị. Nếu nghịch mà Thịnh là do nhiệt tụ ở vị khẩu, không dẫn đi được, v́ vậy gậy ra chứng ung ở vị quản”.
- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT. Lĩnh) ghi: “Mạch Hồng chủ về nhiệt... đó là cả vinh lẫn vệ đều rất nóng, khí huyết bị nung đốt, nóng cả ở phần biểu và lư”. “Bộ thốn Hồng chủ về thượng tiêu, trong lồng ngực có nhiệt. Bộ quan Hồng chủ về nhiệt ở vị, ói mửa, phiên vị. Bộ xích Hồng chủ về nhiệt ở nửa người, đại tiện khó, tiêu ra máu”.
- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi: “Mạch Hồng gặp ở chứng tà khí thịnh, hỏa quá mạnh. Nhưng nếu mạch Hồng mà vô lực đó là hư Hồng, là hiện chứng của Hỏa bốc lên mà Thủy bị cạn”.
-Chương ‘Nhị Thập Tứ Mạch Chủ Bệnh’ (Tam Nhân Phương) ghi : “Mạch Hồng chủ đầy, đau, nhiệt, phiền”.
-Sách ‘Chẩn Gia Khu Yếu’ ghi : “Mạch Hồng chủ phần doanh và lạc có nhiệt nhiều, họng khô, đại tiểu tiện không thông”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Hồng chủ nhiệt thịnh”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi: “ Mạch Hồng chủ bệnh phiền táo, tráng nhiệt, phiền khát, ói ra máu, đầy trướng, ra mồ hôi, thử nhiệt”.
|
Tả Thốn HỒNG Tâm phiền, lưỡi lở loét. |
Hữu Thốn HỒNG Ngực đầy, khí nghịch. |
|
Tả Quan HỒNG Can Mộc quá vượng. |
Hữu Quan HỒNG Vị nhiệt, đầy tức. |
|
Tả Xích HỒNG Thủy khô kiệt, đái gắt. |
Hữu Xích HỒNG Long hỏa thiêu đốt. |
E- MẠCH HỒNG KIÊM MẠCH BỆNH
- Mục’ Sang Ung... Chứng Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Trường ung, thấy mạch Hồng Sác là đă thành mủ”.
- Chương ‘Mạch Phụ Quyết... Chứng Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Trong bụng đau th́ mạch phải nên Trầm, nếu lại thấy Huyền mà Hồng Sác là có giun đũa”.
- Chương ‘Tŕ Tật... Mạch Pháp’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Đại, Hồng, Khẩn, Sác là bệnh tiến triển nhanh, ở bên ngoài là đầu đau, phát sốt, ung thủng”.
- Chương ‘B́nh Tạp Bệnh Mạch’ (M. Kinh) ghi; “Mạch Phù, Hồng, Đại, Trường là phong huyễn, điên tật”. “Mạch Hồng, Đại là thương hàn nhiệt bệnh”. “Dương tà xâm nhập th́ mạch Phù, Hồng”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi:
· Mạch Hồng Đại là nhiệt thịnh.
· Hồng Phù là biểu nhiệt hoặc hư nhiệt.
· Hồng Trầm là lư nhiệt hoặc nhiệt bị hàn bao bọc.
· Hồng Khẩn là ngực đầy tức, đại tiện khó mà ra máu.
F- MẠCH HỒNG VÀ ĐIỀU TRỊ
- Chương ‘Biện Thái Dương ... Chứng Trị’ (TH. Luận) ghi: “Uống Quế Chi Thang, thấy mồ hôi nhiều, mạch Đại Hồng th́ lại cho uống tiếp Quế Chi Thang“. “Uống Quế Chi Thang thấy sau khi đă ra mồ hôi nhiều mà không hết phiền khát, mạch Hồng Đại th́ cho uống bài Bạch Hổ Gia Nhân Sâm Thang (Thạch Cao, Tri Mẫu, Ngạnh Mễ, Nhân Sâm)”.
- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT, Lĩnh) ghi: “Mạch bộ thốn Hồng là nhiệt ở Phế, trong ngực nóng ran, nên uống bài Đại Sài Hồ Thang (Sài Hồ, Bán Hạ, Hoàng Cầm,Thược Dược, Sinh Khương, Đại Táo). Mạch tả quan Hồng là phong nhiệt lấn vào Vị, ăn vào là ói ra, cho uống bài Điều Trung Thang (Bạch Thược, Bạch Truật, Phục Linh, Mạch Môn, Sinh Địa, Trần B́, Cát Cánh, Ô Mai, Cam Thảo). Mạch bộ xích Hồng là tiểu khó, tiểu gắt, chân đau nhức, cho uống bài Trạch Tả Tán (Trạch Tả, Mẫu Đơn B́, Quế Tâm, Chích Thảo, Du Bạch B́, Bạch Truật, Xích Phục Linh, Mộc Thông)”.
- Mục ‘Hiệu Chính Tần Hồ Mạch Học’ (ĐCNKM. Quyết) ghi:
· “Mạch Hồng, cách chung, dùng bài Đại Thừa Khí Thang (Đại Hoàng, Hậu Phác, Chỉ Thực, Mang Tiêu)”.
· Mạch bộ thốn Hồng dùng bài Liên Kiều Thang (Liên Kiều, Sài Hồ, Đương Quy, Sinh Địa, Xích Thược, Hoàng Cầm , Đại Hoàng).
· Mạch bộ quan Hồng dùng bài Điều Trung Thang (Đại Hoàng, Hoàng Cầm, Thược Dược, Cát Cánh, Phục Linh, Cảo Bản, Cam Thảo, Bạch Truật, Lô Căn).
· Mạch bộ xích Hồng dùng bài Trạch Tả Tán (Trạch Tả, Xích Phục Linh, Sơn Chi Tử, Tang Bạch B́)”.
G- MẠCH HỒNG QUA CÁC LỜI BÀN
- Chương ‘Hạ Học’ sách’ Mạch Ngữ’ ghi: “Hồng nghĩa là nước lụt, mạch khí đến to rồi lại bật lên. Nếu mạch khí không bật lên th́ h́nh tượng mạch tuy to cũng không đủ để gọi là Hồng. Giống như sông lớn mà không có sóng to tràn lên th́ không gọi là nước lụt được“.
- Chương ‘Mạch Thần’ (CNT. Thư) ghi: “Mạch Hồng là Đại mà thực, ấn tay nhẹ hoặc mạnh đều có thừa. Mạch Hồng là dương, cùng loại là các mạch Phù, Khẩn, Thực, Đại, là huyết khí bị thiêu đốt, là triệu chứng đại nhiệt. Phù Hồng là biểu nhiệt, Trầm Hồng là lư nhiệt, là đầy trướng, phiền khát, cuồng táo, ban chẩn, đầu đau, mặt nóng, họng khô, họng đau, miệng lở, ung nhọt, tiểu không thông, động huyết. Đó là các triệu chứng dương hư, âm hư, khí thực, huyết hư. Nếu mạch Hồng Đại hết mức, thậm chí gấp 4 lần trở lên, đó là âm dương ly tuyệt, là mạch của chứng quan cách, không thể chữa được“.
- Chương ‘Sư Truyền Tam Thập Nhị Tắc’ (CTT. Muội) ghi: “Mạch Hồng là Đại mà Sác, mạch khí đến tiếp nối như chuỗi hạt châu, ấn tay thấy hơi hoăn, không giống như loại mạch Thực là ấn tay nhẹ hoặc mạnh đều thấy bật lên. Mạch Hồng là triệu chứng của hỏa khí nung đốt. Trương-Trọng-Cảnh có nói: Sau khi uống bài Quế Chi Thang, mồ hôi đă ra nhiều mà phiền khát vẫn không giải, mạch Hồng... là bệnh ôn... đă dùng phép Hạ nhiều lần mà nhiệt không giải, mạch vẫn Hồng không giảm, gọi là chứng ‘Hoại’, khó chữa. Hồng là mạch biểu hiện của dương khí tràn đầy, âm khí sắp tuyệt. Mạch Phù mà Hồng cơ thể ra mồ hôi như dầu là Phế tuyệt. Tạp bệnh thấy mạch Hồng đều là triệu chứng của hỏa khí vượng. Nếu sau khi bệnh hư nhược, hư lao, mất máu, tiêu chảy, chân khí thoát mà thấy mạch Hồng thịnh là nghịch, khó trị“.
- Sách ‘Y Cấp’ ghi: “Mạch Hồng là Tượng của hỏa, là tượng vượng khí của mùa hạ, mạch h́nh thịnh mà Đại. Nếu cho rằng Phù Đại có lực là Hồng th́ Trầm Thịnh Đại chẳng phải là Hồng sao? V́ vậy tượng mạch thấy thịnh Đại đều phải lấy mạch Hồng mà luận vậy“.
H- Y ÁN MẠCH HỒNG
Y Án Mạch HỒNG - SÁC
(Trích trong ‘Danh Y Loại Án’).
“Chu Đan Khê chữa cho 1 người già vốn đă nghèo khó bị chứng đau đầu, sợ lạnh, phát sốt, xương khớp đau, không ra mồ hôi, thỉnh thoảng nói xàm. Người bệnh đă tự ư uống bài Sâm Tô Ầm để phát hăn nhưng mồ hôi đă ra nhiều mà sốt vẫn không giảm. Đến ngày thứ 4, Chu Đan Khê xem mạch th́ thấy Hồng Sác mà bên trái rơ hơn. Đó là do đói, v́ vậy vị hư, lại thêm khó nhọc, tuy dương minh bị hàn khí xâm phạm nhưng không được dùng phép công kích mà phải dùng phép đại bổ, chờ đến khi vị khí sung măn th́ sẽ tự ra mồ hôi mà khỏi. Cho uống Nhân Sâm, Đương Quy, Bạch Truật, Trần B́, Chích Thảo, mỗi thang lại uống thêm 1 lát Phụ Tử. Trong ngày uống luôn 5 thang. Đến ngày thứ 5 th́ miệng hơi khô, lời nói đă có thứ tự, các chứng tuy bớt nhưng nóng vẫn chưa giảm, liền bỏ Phụ Tử mà thêm Thược Dược. Qua 3 ngày nữa, mồ hôi tự ra mà hết sốt, mạch tuy không tán nữa nhưng vẫn c̣n Hồng Sác... Qua mấy ngày nữa th́ thấy tiểu tiện không thông, bụng dưới đầy tức khó chịu, nằm ngửa th́ nước tiểu rỉ ra. Chu Đan Khê nói: Đó là do thuốc bổ chưa đủ sức. Liền dùng phương thuốc cũ, tăng gấp bội Nhân Sâm, Hoàng Kỳ, được 2 ngày th́ tiểu tiện thông. Lại dùng thuốc bổ thêm nửa tháng th́ khỏi hẳn“.
Y Án Mạch PHÙ HỒNG
(Trích trong ‘Cổ Kim Y Án’).
“Uông Thạch Sơn chữa 1 người tuổi gần 60, người mập mà trắng, đàm suyễn kêu như kéo cưa, đêm không nằm được. Xem mạch thấy Phù Hồng, trong 6-7 lần đập có khi thấy kết . Uông Thạch Sơn nói rằng: “Suyễn mà thấy mạch Hồng th́ chữa được, mạch Kết là do đờm ngưng trệ gây ra. Nên dùng bài Sinh Mạch Thang (Nhân Sâm, Mạch Môn, Ngũ Vị Tử) thêm Trúc Lịch”. Uống đến 10 thang th́ bệnh mới yên. Người bệnh thấy vậy, cho là chậm, tự ư dùng bài Tam Húc Thang, Ngũ Húc Thang... th́ bệnh lại trầm trọng, v́ vậy lại phải dùng phương thuốc cũ. Uống hơn 30 thang mới khỏi bệnh“.
Y Án Mạch HỒNG ĐẠI
(Trích trong ‘Cổ Kim Y Án’).
“Tiết Lập Trai chữa 1 người bệnh tên Vương Dĩ Đạo, nguyên khí vốn đă suy nhược lại thêm lo học thi, v́ vậy đến mùa đông th́ phát sốt cao, mắt đỏ, chảy nước mắt, hơi thở trầm trầm, muốn tuyệt, mạch Hồng Đại bật lên ngón tay, ấn tay xuống lại thấy như không có, lưỡi khô nổi gai, đây là biểu hiện chân (thực) hàn ở bên trong, giả nhiệt ở bên ngoài. Cho uống bài Thập Toàn Đại Bổ Thang (Bạch Truật, Bạch Thược, Bạch Linh, Nhân Sâm,Thục Địa, Cam Thảo, Đương Quy, Xuyên Khung, Hoàng Kỳ, Nhục Quế) và nói: uống thuốc này vào thấy mạch khí thu liễm lại là tốt. Uống vào 1 lát th́ ngủ say, lại sợ lạnh, phải mặc thêm áo, mạch Vi Tế như sợi dây. Đây là chân tượng của hư hàn đă hiện ra. Cho uống Nhân Sâm 40g, Thục Phụ Tử 12g. Đến tối mạch lại thoát. Cho uống Nhân Sâm 80g, Thục Phụ Tử 20g, th́ mới đỡ. Sau đó cho uống đại tễ Nhân Sâm, Hoàng Kỳ, Quy Thân, Chích Thảo để điều dưỡng th́ bệnh mới khỏi“.
Y Án Mạch HỒNG HOẠT
(Trích trong ‘Tạp Chí Đông Y’ số 164/ trang 9).
“Bùi Thị M. 25 tuổi. Có thai 3 tháng, đi chợ về gặp trời nắng nên phát sốt cao, nhức đầu, mệt, muốn ói, cơ thể tay chân nặng nề, nhức mỏi, tiếng nói hơi nặng, mặt đỏ, rêu lưỡi nhờn, mạch Hồng Hoạt.
Chẩn Đoán: Thử kiêm thấp .
Điều trị: An thai, hóa thấp, trừ thử.
Dùng: Trữ Ma Căn 16g, Bố Chính Sâm 16g, Tô Diệp, Hương Nhu, Biển Đậu, Bạch Truật đều 10g, Hoắc Hương, Trần B́ đều 6g, Chi Chi 4g, Ô Mai 1 Quả, Táo 3 quả, Gừng sống 3 lát. Sắc uống nóng. Uống 3 thang th́ khỏi“.
Y Án Mạch HỒNG SÁC
(Trích trong sách ‘Thiên Gia Diệu Phương ‘).
“Mẫu XX, nam 37 tuổi, cán bộ. V́ nguyên nhân kinh tế mà t́nh chí bị u uất, sau đó sinh ra liệt dương, xuất tinh sớm, làm cho vợ chồng bất ḥa, tư tưởng càng thêm nặng nề, thường hay bị váng đầu, mất ngủ. Tiếp theo phát hiện bị đái tháo đường. Đă đi khám và xác định bệnh, được nhận nằm điều trị. Kiểm tra: cơ thể gầy ốm, đầu váng, mất ngủ, khát nước, uống nhiều đi tiểu nhiều lần, hay ra mồ hôi trộm, mạch Hồng Sác, lưỡi không rêu. Kiểm tra đường niệu vào sáng, trưa, tối đều dương tính. Cho dùng bài Sinh Mạch Bạch Hổ Thang Gia Vị (Đảng Sâm 50g, Mạch Môn 40g, Ngũ Vị Tử 10g, Tri Mẫu 20g, Cam Thảo 10g, Hồng Mai 16g), lại thêm Thạch Cao 50g,
|
MẠCH HỌC |