MẠCH PHỤC
( ¥đ ¯ß - HIDDEN PULSE - POULS CACHE)
A- ĐẠI CƯƠNG
- Phục có nghĩa là tiềm phục, ẩn nấp.
- Sách ‘Nội Kinh Tố Vấn’ tuy không có tên mạch Phục nhưng trong thiên ‘Mạch Yếu Tinh Vi Luận’(T. Vấn17) có câu: ”Ấn đau đến xương, mạch khí thiếu là thắt lưng cùng xương sống đau và cơ thể có chứng tư”. Đây chính là mạch Phục.
- V́ vậy, Nan thứ 18 (Nan Kinh) định nghĩa: ”Mạch Phục là mạch đi ở dưới gân”.
- Thuộc loại âm.
B- H̀NH TƯỢNG MẠCH PHỤC
- Chương ‘Mạch H́nh Trạng Chỉ Hạ Bí Quyết’ (M. Kinh) ghi:”Mạch Phục th́ trầm trọng, phải ấn tay xuống đến xương mới bắt được mạch”.
- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi:”Mạch núp lặn bên trong, phải đẩy gân sát xương mới t́m thấy”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi:”Ấn nặng tay thật sát gân xương mới thấy, thậm chí có khi ẩn Phục mà không thấy”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ giải thích: ”Mạch Phục... để nhẹ tay không thấy, v́ vậy phải ấn tay xuống mới t́m được, đó là mạch nằm phục trong xương”.
H̀NH VẼ BIỂU DIỄN MẠCH PHỤC
- Sách ‘Mạch Chẩn’ biểu thị h́nh vẽ mạch Phục như sau:
C- NGUYÊN NHÂN PHÁT SINH MẠCH PHỤC
- Sách ‘Cảnh Nhạc Toàn Thư’ ghi:”Mạch Phục do khí nghịch ở kinh lạc, mạch đạo không thông, hoặc khí thoát không tương tiếp... gây ra”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi:”Do tà khí bế tắc mà chính khí không tuyên thông được, v́ vậy mạch ẩn phục không hiện rơ”.
D- MẠCH PHỤC CHỦ BỆNH
- Chương ‘Ngũ Tạng Phong Hàn... Trị’ (KQY. Lược) ghi:”Mạch đến Tế mà nép vào xương (Phục) là chứng tích”.
- Chương ‘Thủy Khí Bệnh Mạch Chứng Tịnh Trị’ (KQY. Lược) ghi:”Người mắc bệnh thủy th́ mi mắt dưới sưng phù, sắc mặt bóng láng, mạch Phục”-”Mạch phu dương Phục, thủy cốc không tiêu hóa, Tỳ khí suy th́ đại tiện lỏng, Vị khí suy th́ phù thủng”.
- Chương ‘B́nh Tam Quan Bệnh Hậu Tịnh Trị Nghi’ (M. Kinh) ghi:”Mạch thốn khẩu Phục, khí nghịch ở ngực, tắc nghẽn không thông, đó là do lănh khí ở vị xông lên ngực”-”Mạch bộ quan Phục là trung tiêu có thủy khí, đại tiện lỏng. Mạch bộ xích Phục th́ bụng dưới đau, trưng, sán (khí) thủy cốc không tiêu hóa”.
- Chương ‘B́nh Tạp Bệnh Mạch’ (M. Kinh) ghi:”Mạch Phục là hoắc loạn”.
- Sách ‘Tần Hồ Mạch Học’ ghi:”Mạch Phục là hoắc loạn, ói mửa, bụng đau do ăn không tiêu, các chứng đờm ẩm, tích tụ”.
- Sách ‘Mạch Ngữ’ ghi:”Mạch Phục chủ về hàn ngưng trệ ở kinh lạc, tạng phủ, hoặc bị hoắc loạn, thổ tả, ăn không tiêu hoặc đờm cố kết hoặc quyết nghịch trùng âm”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi:”Mạch Phục chủ tích trệ, bí tắc, đờm ứ đọng, đau nhiều, thủy khí, hoắc loạn, sán khí, quyết nghịch”.
|
Tả Thốn PHỤC Huyết uất. |
Hữu Thốn PHỤC Khí uất. |
|
Tả Quan PHỤC Can huyết ngưng do hàn. |
Hữu Quan PHỤC Thủy cốc tích trệ. |
|
Tả Xích PHỤC Sán hà. |
Hữu Xích PHỤC Thận hàn, tinh bị hư. |
- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT. Lĩnh) ghi:
· Mạch bộ thốn thấy Phục là tắc nghẽn ở giữa ngực.
· Mạch bộ quan Phục là khí tụ ở trung tiêu không tan đi, bệnh lỵ, choáng váng (nếu ở cả 2 bên).
· Mạch bộ xích Phục là bụng đau, nằm ngồi không yên.
- Sách ‘Đông Y Lược Khảo’ ghi:
· Mạch ở thốn bộ (trái) Phục là tim suy yếu, hay hoảng sợ. Thốn bộ (phải) Phục là hàn khí kết ở ngực v́ vậy thường bị ho và khi ho thường kéo đàm.
· Mạch bộ quan (trái) thấy Phục là huyết suy yếu, lưng đau, chân đau, 2 bên sườn đau. Mạch bộ quan (phải) thấy Phục là bao tử bị khí tích v́ vậy ăn uống không tiêu.
· Mạch bộ xích bên trái thấy Phục là thận tinh kém, hay bị sán khí. Mạch bộ xích bên phải thấy Phục là bụng dưới đau và có hàn khí ngưng kết ở hạ tiêu”.
E- MẠCH PHỤC VÀ ĐIỀU TRỊ
- Sách ‘Tần Hồ Mạch Học’ ghi:”Mạch Phục là hoắc loạn, nôn mửa... cách chữa phải tán hàn, ôn lư”.
- Sách ‘Cảnh Nhạc Toàn Thư’ ghi:”... Do bạo bệnh, bạo nghịch mà thấy mạch Phục, cách chữa là điều ḥa khí huyết”.
- Sách ‘Ôn Dịch Luận’ ghi:”Gặp mạch Phục... chỉ cần hạ bằng bài Thừa Khí Thang (Đại Hoàng, Hậu Phác, Chỉ Thực) th́ 6 bộ mạch sẽ tự hồi phục”.
- Sách ‘Chẩn Tông Tam Muội’ ghi:”Thương hàn mà giải biểu, phát tán không đúng làm cho tà khí không tiết ra được, v́ vậy 6 bộ mạch đều Trầm Phục, phải gấp rút phát hăn th́ mạch khí tự hồi phục”.
- Sách ‘Bệnh cơ Khí Nghi Bảo Mệnh Tập’ ghi:”Thấy mạch Phục th́ không thể phát hăn”.
- Sách ‘Trương Thị Y Thông’ ghi:”Thấy mạch Phục, nên cho uống bài Ma Hoàng Phụ Tử Tế Tân Thang để phát hăn”.
- Sách ‘Mạch Thuyết’ ghi:”Mạch Phục của bạo bệnh th́ cách chữa phải tuyên, tán”.
- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT. Lĩnh) ghi:”Mạch bộ tả thốn Phục là khí bị tức ở ngực. Cho uống bài Trầm Hương Hoàn (Trầm Hương, Nhục Thung Dung, Hoàng Kỳ, Cù Mạch (hoa), Hoạt Thạch). Bộ tả quan Phục th́ kiết lỵ, hoa mắt. Uống bài Ngũ Cách Khoan Trung Tán (Bạch Đậu Khấu, Mộc Hương, Chích Thảo, Đinh Hương, Sa Nhân, Hậu Phác, Thanh B́, Trần B́, Hương Phụ). Bộ tả xích Phục: ăn kém, đầy hơi, bụng đau, nằm ngồi không yên. Cho uống bài Tứ Bạch Thang (Bạch Truật, Bạch Thược, Bạch Linh, Bạch Biển Đậu, Nhân Sâm, Hoàng Kỳ, Cam Thảo)”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi:”Phàm các chứng khí bế, nhiệt bế, hàn bế, hoặc do đau mà bế hoặc do hoắc loạn mà bế đều làm cho khí huyết bị khốn, mạch đạo không thông, v́ vậy mà có mạch Phục, là thái quá, cách chữa phải tuyên tiết. Do bệnh lâu ngày, chính khí suy vi, mạch khí ẩn phục dần, là bất cập, phải gấp dùng phép đại bổ”.
G- MẠCH PHỤC QUA CÁC LỜI BÀN
- Sách ‘Cảnh Nhạc Toàn Thư’ ghi:”Mạch Phục tuy giống như các mạch Trầm, Vi, Tế, thoát nhưng thực ra lại có chỗ khác nhau, Đó là có lúc mạch khí ẩn nấp không thấy được. Do ngực bụng đau dữ dội mà thấy mạch Phục hoặc do khí nghịch ở kinh lạc, mạch đạo không thông mà thấy hoặc do khí thoát không tương tiếp mà gây nên mạch Phục. Trên đây là do bạo bệnh, bạo nghịch mà thấy mạch Phục. Cách chữa là điều ḥa khí huyết th́ mạch khí sẽ hồi Phục và thông suốt. Ngoài các nguyên nhân trên c̣n thấy ở người bị tích khối lâu ngày, chính khí suy, tượng mạch Tế, Vi rồi dần dần ẩn phục, đó là triệu chứng lửa tàn sắp tắt. Có người khi gặp mạch này th́ dùng ngay các bài thuốc có tác dụng phá khí, đạo đàm mà chẳng xét là hư hoặc thực, như vậy chẳng đáng sợ lắm sao?”.
- Chương ‘Mạch Quyết’ (Ôn Dịch Luận) ghi:”Người bị ôn dịch có triệu chứng ở phần lư, thần sắc chưa suy, nói năng như thường, không có quái chứng, chẩn thấy 6 mạch như sợi tơ, Vi, Tế mà Nhuyễn, thậm chí như không có hoặc 2 tay đều không thấy hoặc 1 tay thấy Phục. Xét rằng người bệnh đáng lư không có mạch này, nay lại thấy, đó là do tà khí kết tụ và ủng tắc ở bên trong. Doanh khí nghịch ở trong v́ vậy không thông đạt ra tay chân được gọi là ‘mạch quyết’.-Cũng có khi do uống quá nhiều thuốc có đặc tính hàn (lạnh) như Hoàng Liên, Thạch Cao, làm cho tà khí càng kết tụ th́ mạch càng khó bắt được. Thầy thuốc thấy mạch Vi sắp tuyệt th́ cho là ‘Chứng thuộc dương mà thấy mạch âm’ là không thể chữa được rồi bỏ mà không chữa, v́ vậy làm hại nhiều người không ít. Nếu cho uống bài Nhân Sâm Sinh Mạch Tán (Nhân Sâm, Ngũ Vị Tử, Mạch Môn) th́ họa càng lớn, do đó, chỉ cần hạ từ từ bằng bài Thừa Khí Thang (Đại Hoàng, Chỉ Thực, Hậu Phác) th́ 6 mạch sẽ tự phục hồi”.
- Chương ‘Sư Truyền Tam Thập Nhị Tắc’ (CTT. Muội) ghi:”... Các chứng bệnh của mạch Phục rất khó mà tiên lượng, Trường Sa (Trương Trọng Cảnh) có nói: ”Mạch phu dương không hiện ra, Tỳ không vận hóa, cơ thể lạnh, da cứng, mạch Thiếu âm không đến khiến cho cơ thể mất cảm giác, đó là chứng ‘Thi Quyết’. Phục là triệu chứng của âm dương tiềm phục, cũng có khi do tà ẩn phục làm cho mạch Phục, không hiện ra. Tuy về h́nh tượng có khác với mạch Đoản nhưng cũng có nghĩa là khí huyết bị Sáp trệ, v́ vậy mạch (này) thấy ở các chứng quan cách, nôn ngược, bí tiểu. Nếu không Đại (lớn) hơn b́nh thường th́ cũng Tiểu mà ẩn phục, đó là trường hợp của Tần-Việt-Nhân nói: ”Bộ trên có mạch bộ dưới không có mạch vậy”. Phàm các chứng về khí huyết bị uất kết, sán hà, lưu ẩm, thủy khí, ăn không tiêu, hoắc loạn, thổ tả thường thấy mạch Trầm Phục, đều do kinh mạch bị trở trệ, doanh vệ không thông mà ra. Do đó, có thai bị nôn mửa thường thấy mạch Phục, đó là mạch chứng biến hóa vậy. Thương hàn mà giải biểu phát tán không đúng làm cho tà khí không tiết được, v́ vậy 6 bộ mạch đều Phục, phải gấp dùng phép phát hăn th́ mạch khí tự hồi phục. Lưu-Nguyên-Tân nói: ”Thấy mạch Phục th́ không thể dùng phép hăn”, đây là mạch Phục nhưng không phải của chứng ở biểu, v́ vậy, Trương-Khiết-Cổ có nói: ”Thấy mạch Phục nên cho uống bài Ma Hoàng Phụ Tử Tế Tân Thang để phát hăn. Khi gặp bệnh th́ phải thích nghi quyền biến chứ không thể chấp nhất. Nếu đă 6-7 ngày, phiền táo không yên, tà và chính giao tranh, v́ vậy thấy mạch Phục lại phát run và ra mồ hôi, đó là giống như hạn lâu ngày mà gặp mưa, mưa xong th́ mọi vật đều sống lại, không thể cho rằng mạch là mạch âm rồi dùng các vị thuốc có tính chất tân (cay) nhiệt, chắc chắn sẽ nguy ngay”.
- Sách ‘Mạnh Ngữ’ ghi:”Thương hàn thái dương chứng mà gặp mạch này (Phục) là triệu chứng tốt ... có khi thấy mạch như Phục, là bệnh lâu ngày, âm dương đều suy, mạch khí đứt đoạn, không liên tục, lúc thấy lúc ẩn, là chân khí sắp bị tuyệt, lại có thể cho là mới bênh rồi dùng phép tiêu tán được sao? Đây là mạch thoát chứ không phải mạch Phục. Các chứng bạo kinh, bạo nộ, bạo quyết cũng thấy mạch Trầm Phục, giây lát th́ mạch khí tự hồi phục, không chữa cũng khỏi. Nếu thấy tuổi đă quá 40, nguyên khí vốn đă hư, bất th́nh ĺnh hôn mê bất tỉnh, đó là loại trúng phong chứ không phải chứng chân trúng phong. Trong họng đờm kêu như kéo cưa, 6 bộ mạch Trầm Phục phải gấp cho uống bài Tam Sinh Ẩm thêm Nhân Sâm th́ may ra có thể sống”.
- Sách ‘Mạch Thuyết’ ghi:”Mạch Phục có 2 nghĩa: Một là ấn mạnh tay đến xương, t́m kỹ mới thấy, các sách Nan Kinh, Mạnh Kinh đều gọi là mạch Phục. Đó là mạch Trầm quá sâu (thậm) chủ về chứng tích tụ, tích thực. đờm ẩm, là các bệnh đă lâu ngày. C̣n các chứng thi quyết, hoắc loạn, khí nghịch, đau dữ dội làm cho 6 bộ mạch ở 2 tay có khi không thấy, đó mới chính là mạch Phục, hoặc cả 2 tay tuy Phục nhưng phải 1 trong 2 bộ xích chưa Phục hoặc cả 2 tay tuy Phục nhưng 3 bộ mạch ở chân không thể Phục. Trong động mạch của 12 đường kinh, các mạch ở đầu, mặt có thể Phục nhưng các mạch ở ngực, bụng th́ không thể Phục. Nếu các mạch ở toàn thân đều Phục th́ khí cũng tuyệt mà chết. Trên đây là mạch Phục của các chứng cấp tính, mới bị. Mạch Phục và mạch Thoát giống nhau, không thể không xét. Khi mạch ở thốn khẩu thoát Phục th́ t́m ở các động mạch của 12 đường kinh, tất có 2 bộ không thấy mạch Phục. Nếu thấy mạch khí mạnh, có thể nhảy vọt lên, đó là mạch Phục. Nếu thấy mạch khí chợt kéo ra, chợt thu vào, tán loạn không chừng, có ư phản kích, đó là mạch thoát. Mạch Phục của bạo bệnh th́ cách chữa phải tuyên tán. Bệnh lâu ngày thấy mạch thoát th́ cách chữa phải đại bổ”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi:”Mạch Phục so với mạch Trầm th́ sâu hơn 1 tầng, v́ vậy phải ấn tay mạnh đến xương mới thấy được”.
- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi:”Nếu v́ âm tà ngăn lại ở ngoài, dương khí phục ở trong mà thấy mạch Phục th́ sau khi ra mồ hôi, mạch tượng thấy rơ ngay”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi:”Nếu cả 2 tay mạch ẩn phục, đồng thời mạch Thái Khê và Phu (Xung) Dương cũng mất là chết”.
- Sách ‘Đông Y Lược Khảo’ ghi:”Mạch Phục thấy ở 1 tay gọi là Đơn Phục, cả 2 tay đều đi mạch Phục gọi là Song Phục. Bệnh thuộc chứng đau nhức th́ thường thấy mạch Phục. Bệnh lâu ngày mà thấy mạch Phục là sắp chết”
H- CÁC Y ÁN MẠCH PHỤC
Y Án 6 Bộ Mạch Đều PHỤC
(Trích trong ‘Y Tôn Tất Độc’).
“Phu nhân của Yến-Hoài-Tuyên, lúc trước thấy ngực bụng đầy, qua ngày hôm sau, bất th́nh ĺnh té ngă hôn mê, tay chân lạnh. Có người định cho uống Ngưu Hoàng Hoàn. Tôi xem mạch th́ thấy 6 bộ đều Phục, chỉ có mạch khí khẩu c̣n hơi động, đây là do ăn không tiêu, âm dương bị cách ngăn, khí cơ không thăng giáng v́ vậy thấy mạch Phục mà ở khí khẩu c̣n động. Dùng Sa Nhân, Trần B́ mỗi thứ 40g, Gừng 32g, sắc cho uống. Lại lấy ngón tay móc cho ra được các thứ tích trệ 5-6 chén, 6 mạch đều thấy trở lại”.
Y Án Bộ Thốn Và Quan Đều PHỤC
(Trích trong ‘Tục Danh Y Loại Án’).
“Vợ của Bao-Hài-Đ́nh bị đau bụng, đau dồn lên bụng và kéo xuống bụng dưới, đau cả ngày lẫn đêm, đă uống thuốc nhưng không bớt... Mâu-Trọng-Thuần xem mạch th́ thấy bộ thốn và quan ở 2 tay đều Phục, chỉ có 2 bộ xích Thực, Đại, ấn tay lại càng thậm. Hỏi ra th́ biết nguyên nhân là do quá giận, phong mộc bị uất nghịch gây ra. Cho uống Xuyên Khung, Sài Hồ, Thăng Ma. Uống vừa xong th́ ợ hơi liền mấy chục cái rồi cơn đau liền hết. Hết đau rồi lại suyễn, đó là do thăng quá nhanh, cho uống bài Tứ Ma Thang (Chỉ Xác, Binh Lang, Trầm Hương) th́ khỏi bệnh”.
Y Án Mạch PHỤC
(Trích trong ‘Nội Khoa Học của Trung Y Thượng Hải’).
“Liêu XX. cơ thể vốn thường bị khí hư, thấp thắng, đờm nhiều, đang đi đường bỗng nhiên ngă lăn ra thành chứng Trúng phong, bất tỉnh nhân sự, tiểu són, trong họng có tiếng đờm kḥ khè, nhiều mồ hôi, mạch Phục, cơ thể nóng, tay chân lạnh. Đây là chân dương phù việt, khí huyết ly tán. Tuy gọi là phong trúng tạng, thực ra là trúng thể bạo thoát. Điều trị: Hồi dương cứu thoát. cho uống: Nhân Sâm 12g, Trúc Lịch 80g, Phụ Phiến (thục) 12g, Nước Gừng tươi 4g, Uống xong th́ tỉnh và khỏi”.
Y Án Mạch PHỤC Hữu Lực.
(Trích trong ‘Cổ Kim Y Án’).
“Lư Sĩ Tài chữa 1 người bệnh tinh thần mệt mỏi, eo lưng và đầu gối đau chịu không nổi. Các thầy thuốc cho là Thận chủ eo lưng, gối, cho dùng Quế Phụ. Bệnh kéo dài vài tháng, càng ngày càng nặng thêm, lưng và gối lạnh. Lư Sĩ Tài khám thấy mạch Phục, ấn mạnh tay thấy hữu lực. Nghĩ đến dương tựa âm, do hỏa nhiệt quá hóa hàn, chắc là tiểu đỏ, sợ nước nóng. Hỏi th́ đúng như vậy. Cho dùng, Hoàng Bá 12g, Long Đởm Thảo 8g, Hoàng Cầm, Hoàng Liên, Chi Tử đều 6g, gừng 7 lát, sắc uống nóng và uống hết 1 lần. Sau đó thấy vùng lưng dễ chịu. Uống 3 thang th́ hết đau”.
|
MẠCH HỌC |