YKHOANET

MẠCH TRÌ

(¿ð  ¯ß  -  SLOW PULSE - POULS TENT)

A- ĐẠI CƯƠNG

- Thiên ‘Âm Dương Biệt Luận’ (T. Vấn 17) ghi: “Mạch Trì thuộc âm”.

- Chương ‘Bình Mạch Pháp’ (TH. Luận) ghi: “Dinh (Vinh) khí hòa là Trì...”.

B- MẠCH TƯỢNG

- Chương ‘Hình Trạng Chỉ Hạ Bí Quyết’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Trì mỗi hơi thở đập 3 lần, đến rồi đi rất chậm”.

- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi: “Mạch Trì đi chậm, 1 hơi thở chỉ đến 3 lần”.

- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Trì 1 hơi thở mạch đến chưa được 4 chí”.

HÌNH VẼ BIỂU DIỄN MẠCH TRÌ

- Sách ‘Tam Tài Đồ Hội’ và sách ‘Đồ Chú Nan Kinh Mạch Quyết’ diễn tả mạch Trì:

- Sách ‘Mạch Chẩn’ trình bày hình vẽ mạch Trì như sau :

- Sách ‘Tân Biên Trung Y Học Khái Yếu’ diễn tả mạch Trì qua hình vẽ sau:

- Sách ‘KH YHHĐ Và YHCT Trong Lâm Sàng’ diễn tả :

Khoảng cách  trung bình giữa 2 nhát bóp tim là:  = 1,33 giây, tương ứng với tần số mạch Trì trung bình là:  = 45 lần /phút.

C- NGUYÊN NHÂN PHÁT SINH MẠCH TRÌ

- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Hàn khí ngưng trệ, dương khí không vận hóa được, vì vậy thấy mạch Trì”-”Tà tụ nhiệt kết làm cho sự lưu hành của huyết mạch bị trở ngại cũng thấy mạch Trì”.

- Sách ‘Trung Y Biện Chứng Luận Trị Giảng Nghĩa’ ghi: “Nơi người có mạch Trì, ở điện tâm đồ thấy có hiện tượng nhịp xoang chậm do cường phế vị gây ra, hoặc có hiện tượng Bloc nhĩ thất hoặc hiện tượng nhịp nút”.

D- MẠCH TRÌ CHỦ BỆNH

- Thiên ‘Bình Nhân Khí Tượng Luận’ (T. Vấn 18) ghi: “Phàm 1 người hơi thở ra mạch động 1 lần, 1 hơi thở vào mạch động 1 lần là thiếu khí”. 

- Thiên ‘Tam Bộ Cửu Hậu Luận’ (T. Vấn 20) ghi: “Mạch đi chậm (Trì) là mắc bệnh”.

- Chương ‘Biện Mạch Pháp’ (TH. Luận) ghi: “Tượng mạch ở thốn khẩu. .. Trì là bệnh ở tạng”.

- Chương ‘Biện Thái Dương... Trị’ (TH. Luận) ghi: “Đàn bà bị trúng phong 6-7 ngày thì phát sốt, sợ lạnh, đến lúc có kinh thì bớt nóng, cơ thể mát mà mạch lại Trì, ngực sườn đầy tức, giống như chứng kết hung, lại thêm nói cuồng, đó là nhiệt nhập huyết thất”.

- Chương ‘Biện Quyết Âm...Trị’ (TH. Luận) ghi: “Kiết lỵ mà mạch Trầm Trì, sắc mặt nhạt, cơ thể hơi nóng, đi tiêu ra phân xanh... là vì ở dưới bị hư vậy”.

- Chương ‘Bình Tam Quan Bệnh Hậu Tịnh Trị Nghi’ (M. Kinh) ghi: “Mạch ở thốn khẩu Trì là thấy có hàn ở bên trên, tim đau, họng đau, nôn ra nước  chua. Mạch bộ quan Trì là trong Vị có hàn. Mạch bộ xích Trì là hạ tiêu có hàn”.

- Sách ‘Tần Hồ Mạch Học’ ghi: “Mạch Trì là bệnh ở tạng, hoặc đờm nhiều, trưng kết. Bộ thốn Trì là thượng tiêu bị hàn, bộ quan Trì là trung tiêu bị hàn, bụng đau không chịu nổi, bộ xích Trì là Thận hư, thắt lưng đau, tiểu không tự chủ, dịch hoàn sưng đau”.

- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT. Lĩnh) ghi:

- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi: “Mạch Trì phần nhiều thấy ở chứng âm hàn ở nội tạng”.

- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Trì chủ chứng hàn”.

- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Trì chủ bụng đầy, ho suyễn, tích hàn, đờm ẩm, dương hư, san tiết, trưng kết, tà nhiệt kết tụ. Trì mà có lực là nhiệt tà ủng kết ở kinh mạch”.

E- MẠCH TRÌ KIÊM MẠCH BỆNH

- Chương ‘Huyết Tý Hư Lao Bệnh Mạch Chứng Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Mạch Trầm, Tiểu, Trì gọi là thoát khí”.

- Chương ‘Tiêu Khát... Chứng Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Mạch ở thốn khẩu Phù mà Trì... Trì tức là lao... lao thì dinh khí suy nhược”.

- Chương ‘Kinh Qúy... Chứng Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Người bệnh ngực đầy, môi bệu, lưỡi xanh tím, miệng khô ráo, muốn ngậm nước súc miệng nhưng không muốn nuốt, không nóng lạnh, mạch hơi Đại mà Trì, bụng không đầy là có ứ huyết”.

- Chương ‘Sang Ung... Chứng Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Chứng trường ung thì bụng dưới sưng, có bỉ khối, ấn thì đau như đứng lâu, tiểu thường hay phát sốt, tự ra mồ hôi lại sợ lạnh, mạch Trì, Khẩn là đã thành mủ”.

- Chương ‘Bình Tạp Bệnh Mạch’ (M. Kinh) ghi: “Trì mà Sáp là ở trong có trưng kết, Trì mà Hoãn là có hàn, Trầm mà Trì là trong bụng có lạnh”.

- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi:

· Mạch Trì mà Phù là hàn ở phần biểu.

· Trì mà Trầm là hàn ở phần lý.

· Trì mà Sáp là huyết hư.

· Trì mà Hoạt là đờm.

· Trì mà Tế là chân dương suy.

· Trì mà Hoạt, Đại là phong đờm.

F- MẠCH TRÌ VÀ TRỊ LIỆU

- Chương ‘Biện Thái Dương. ..Trị’ (TH. Luận) ghi: “Mạch Phù Khẩn thì nên dùng phép hãn để giải đi. Nếu mạch ở bộ xích Trì thì không thể phát hãn, đó là do vinh khí không đủ, huyết thiếu vậy “-”Sau khi phát hãn mà cơ thể đau, mạch Trầm Trì thì cho uống bài Tân Gia Thang (Tế Tân, Nhân Sâm, Cam Thảo, Đại Táo)  thêm Thược Dược, Sinh Khương mỗi thứ 40g. “Mắc bệnh đã 6-7 ngày mà mạch Trì, Phù, Nhược, sợ gió, sợ lạnh, tay chân ấm, đã dùng phép hạ 2 lần mà vẫn  không ăn được, lại thêm dưới cạnh sườn đầy đau, mắt, mặt và cơ thể đều vàng, cổ gáy cứng đau, tiểu tiện khó thì cho uống bài Tiểu Sài Hồ Thang (Sài Hồ, Bán Hạ, Hoàng Cầm, Nhân Sâm, Đại Táo, Chích Thảo,Sinh Khương)”.

- Chương ‘Biện Dương Minh... Trị’ (TH. Luận) ghi: “Dương Minh bệnh mạch Trì, không ăn no được, ăn no thì chóng mặt, tiểu tiện khó, thành ra chứng cốc đản, tuy dùng phép hạ để chữa nhưng bụng vẫn đầy, sở dĩ như vậy là mạch Trì vậy “-”Dương minh bệnh mạch Trì tuy ra mồ hôi nhưng không sợ lạnh, cơ thể nặng nề, ngắn hơi, bụng đầy mà suyễn, nóng từng cơn, đó là ở ngoài đã muốn giải, có thể công vào phần lý “-”Mạch Phù mà Trì, biểu nhiệt lý hàn, đi lỵ ra phân xanh thì dùng bài Tứ Nghịch Thang (Phụ Tử, Can Khương, Chích Thảo)”-”Dương minh bệnh mạch Trì, ra mồ hôi nhiều, hơi sợ  lạnh là phần biểu chưa giải có thể dùng phép phát hãn, cho uống bài Quế Chi Thang (Quế Chi, Bạch Thược, Chích Thảo, Sinh Khương, Đại Táo)”.

- Chương ‘Biện Quyết Âm...Trị’ (TH. Luận) ghi: “Bệnh Thương Hàn mạch Trì đã 6-7 ngày, không biết mà cho uống Hoàng Cầm Thang (Bạch Thược, Hoàng Cầm, Cam Thảo, Đại Táo)  để triệt cái nóng, mạch Trì là hàn nay lại cho uống Hoàng Cầm Thang để trừ nhiệt, trong bụng ắt lạnh mà không ăn được, nếu đã được thì gọi là trừ trung, sẽ chết”.

- Chương ‘Biện Thiếu Âm...Trị’ (TH. Luận) ghi: “Thiếu âm bệnh, ăn vào thì nôn ra, khó chịu, muốn nôn lại không nôn được, khi mới bị thì tay chân lạnh, mạch Huyền Trì, đó là trong ngực thực, không thể dùng phép hạ mà giải, phải dùng phép thổ”.

- Chương ‘Hung Tý...Chứng Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Chứng hung tý, thấy suyễn thở, ho khạc, ngực và lưng đau, ngắn hơi, mạch thốn khẩu Trầm, Trì, ở bộ quan thì Tiểu, Khẩn, Sác, cho uống bài Quát lâu Giới Bạch Bạch Tửu Thang (Quát Lâu, Giới Bạch, Bạch Tửu)”.

- Chương ‘Bình Tạp Bệnh Mạch’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Huyền mà Trì, nên dùng những vị thuốc ôn”.

- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT. Lĩnh) ghi: “Mạch bộ thốn Trì là hàn thấp ở thượng tiêu, dùng bài Quất Bì Hoàn (Quất Bì, Sinh Khương), nếu không khỏi cho uống bài Truật Phụ Thang (Hậu Phác, Phục Linh, Can Khương, Bạch Truật, Bán Hạ, Phụ Tử, Chích Thảo). Mạch tả quan Trì là bụng đau nhiều, cho uống bài Quế Chi Gia Phụ Tử Thang (Quế Chi, Bạch Thược, Cam Thảo, Can Khương)... Mạch tả xích Trì là âm thịnh dương suy, cho uống bài Phụ Tử Lý Trung Thang (Nhân Sâm, Bạch Truật, Can Khương, Chích Thảo, Phụ  Tử)”.

C- MẠCH TRÌ QUA CÁC LỜI BÀN

- Trình Ứng Mao cho rằng: ”Mạch Trì có khi do nhiệt tà kết tụ, bụng đầy, Vị (bao tử) bị kết thực làm ngăn trở kinh mạch gây ra, đó là điều cần nên biết. Nay nghiệm chứng trưng hà, giang mai, các chứng này ngăn lấp mạch máu làm cho có thể thấy mạch Trì, không thể nói cách chung cho mạch Trì là hàn cả”.

- Sách ‘Mạch Học Tập Yếu’ ghi: “Nay thấy các chứng trưng hà, huyền tích, làm cho kinh mạch ủng trệ mà thấy mạch Trì, là tạp bệnh, do đó, không thể cứ thấy mạch Trì mà nói là hàn được”.

- Sách ‘Hoàng Hán Y Học’ ghi: “Mạch Trì mà ra mồ hôi, có lúc cũng phải dùng bài Đại Thừa Khí Thang là bài thuốc có tác dụng hạ mạnh, như vậy mạch Trì chưa hẳn là biểu hiện của âm chứng. Không những thế, tôi từng thực nghiệm thấy hiện nay có những người bệnh mạch Trì cách chung thuộc chứng dương, Thực, đều thuộc chứng dùng thuốc hạ, (vì vậy) lời nói của ông Ngô-Sơn-Phù (cho rằng mạch Trì là hàn) không thể nào tin hết được”.

- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Chương ‘Mạch Âm Dương Loại Thần’ sách Chẩn Gia Khu Yếu cho rằng mạch Trì là triệu chứng âm thắng mà dương suy thiếu, là hàn, là bất túc. Phù Trì là biểu có hàn!... Lời của Hoạt-Bá-Nhân trên đây cũng nói lên được chứng trạng của mạch Trì, nhưng chỉ nói đến âm hàn không thì chưa đủ vì mạch Trì cũng có khi là do tà nhiệt kết tụ, bụng đầy, Vị bị thực, trở ngại kinh mạch mà ra, không thể không biết”.

- Sách ‘KH YHCT Với YHHĐ Trong Lâm Sàng’ ghi: “Tương ứng với nhận định của YHCT qua bắt mạch chúng tôi thấy: khoảng cách  trung bình giữa 2 nhát bóp tim của 6 người bệnh có mạch Trì: = 1,33 sec, tương ứng với tần số mạch Trì trung bình là: = 45 lần /phút. Kết quả đó nói lên mạch Trì là loại mạch y học dân tộc cổ truyền thuộc tần số chậm. Về các chứng thấy xuất hiện mạch Trì... hình ảnh đường cong mạch Trì với các thông số: Khoảng cách tính theo phần trăm/sec là 2,15. Với nhánh Anacrot lên chậm... cũng chính là hình ảnh kiêm mạch Trầm Trì”.

- Sách ‘Định Ninh Tôi Học Mạch’ ghi: “Mạch Trì chủ bệnh Hàn. Bởi dương khí suy hư tức chân hỏa yếu kém, làm cho trong bụng hàn mà ngoài da cũng cảm thấy hàn (biểu và lý đều hàn)”.

H- CÁC Y ÁN MẠCH TRÌ

Y Án Mạch Trầm Trì.

(Trích trong ‘Nữ Khoa Y Học Thực Nghiệm Lục’).

“Cô con gái họ Từ, mỗi lần thấy kinh thì bụng rất đau, kinh xuống ướt dầm dề, huyết trắng  (đới hạ) ra liên miên, chóng mặt, uể oải, ngực tức, bụng đau, mạch Trầm Trì. Trầm là khí uất, Trì là hàn ngưng. Rêu lưỡi trắng nhờn. Trắng là Vị bị hàn, nhờn là Tỳ có thấp. Can khí uất ở trong hàn thấp lưu luyến huyết không thể theo khí để lưu thông, khí không thể theo huyết để đi xuống, vì vậy đến kỳ kinh thì huyết ra rỉ rả, không thông lợi. Khí uất thương Can là Can nghịch, Can dương đưa trọc đờm lên thì sinh ra chóng mặt, hoa mắt, nấc cục. Can khí và hàn thấp chận ở trong thì sinh ra tức ngực, bụng đầy. Hàn khí xâm nhập vào bụng thì sinh ra bụng đau. Thấp khí nhập vào mạch Nhâm thì sinh ra chứng đái hạ. Vậy muốn điều kinh, nên chủ về điều kinh giải uất. Muốn lý khí thì nên ôn trung hóa thấp hỗ trợ thêm.

Cho dùng: Ngô Thù Du, Thượng Quan Quế, Toàn Đương Quy, Chế Bán Hạ, Xích Thược, Nguyên Hồ Sách, Xuân Sa Nhân,  Quảng Trần Bì, Tử Thạch Anh.

Ngày thứ 2 chẩn mạch lại, chứng ngực tức và bụng đầy đã bớt nhưng còn đau nhói chưa hết, là vì phần khí uất kết đã giải dần mà ứ huyết chưa thông. Vẫn dùng bài trên nhưng bỏ Sa Nhân,  Trầm Hương, Trần Bì, thêm Sung Úy Tử, Tử Đan Sâm, Cao Lương Khương, Ty Trừng Già. Uống liên tục 2 thang, sau đó người bệnh cho biết đợt uống thuốc trước, chứng đau bụng khỏi hẳn, kỳ kinh cũng đều”.

Y Án Mạch TRÌ HOÃN Vô Lực.

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’).

“Sầm X. nam 28 tuổi... bệnh từ 14 ngày trước. Do lao động mệt nhọc lại bị mưa ướt, cơ thể đau nhức, ăn uống giải ngon nhưng không sốt, ho ói. Ngày hôm sau bệnh nặng thêm, nói năng lẫn lộn, phản ứng chậm, đi đứng không vững. Đến ngày thứ 3 thì ngậm miệng không nói, có lúc lẩm  bẩm, có vẻ ngớ ngẩn, đi lại khó khăn, bước đi loạng choạng, chân tay lạnh, 2 tay không cầm được vật nặng, không nắm được, vận động lại không tự chủ được, cơ thể thẳng đơ không co được, đại tiểu tiện không tự chủ, phân nát. Đã điều trị ở bệnh viện khu vực và huyện nhưng không có kết quả mấy.

Khám thấy nhiệt độ cơ thể 37 C, mạch 53 lần / phút, huyết áp 120/80, thần chí hoảng hốt, động tác thiếu phối hợp, tinh thần mê muội, mất ngôn ngữ 1 phần, trí nhớ giảm sút, 2 đồng tử dãn rộng, phản xạ chậm với ánh sáng, đầu và ngũ quan không có gì khác thường, dưới da chưa thấy có các điểm xuất huyết, tim phổi chưa thấy gì khác thường, không sờ thấy gan lách, 2 đầu gối phản xạ nhạy, phản ứng Babinski bên chân trái dương tính, bên phải âm tính. Thử máu: chức năng gan và thận đều trong giới hạn bình thường. Xét nghiệm dịch não tủy cũng không có gì khác lạ rõ, điện não đồ thấy có bất thường rõ. Chẩn đoán lâm sàng là chứng viêm não do vi rút. Bắt mạch thấy Trì, Hoãn, vô lực, chất lưỡi nhạt, rêu đầy, rêu lưỡi trắng mỏng mà nhuận.

Kết hợp tham khảo mạch và chứng thì đây là trường hơp  Tâm và Thận dương hư.

Điều Trị: Bổ ích Tâm Thận, ôn dương hóa khí .

Cho dùng bài Thận Khí Hoàn (Thang ) Gia Giảm (Câu Kỷ Tử 16g, Dâm Dương Hoắc 16g, Ba Kích Thiên 10g, Quế Chi 10g, Sơn Dược 20g, Vân Phục Linh 16g, Trạch Tả 10g, Bạch Thược 16g, Thục Địa Hoàng 16g, Sơn Thù Nhục 10g, Chích Cam Thảo 6g, ).Uống 3 thang đã có thể ngồi dậy hoạt động, nói được nhiều hơn, tay chân chuyển ấm, mạch khởi sắc. Uống 3 thang nữa, đại tiểu tiện đã có thể tự chủ. Tuy nhiên, sức định hướng vẫn còn kém, do nguyên nhân tại tim. Dùng bài thuốc trên thêm Thạch Xương Bồ 10g, Chích Viễn Chí 10g, uống liền 20 thang nữa, các chứng đều hết. Kiểm tra điện não đồ thấy bình thường, xuất viện. Nghỉ ngơi nửa tháng rồi đi làm việc như thường. Theo dõi hơn 3 năm, tình hình tốt đẹp, không có di chứng”.

I- MẠCH TRÌ VÀ CÁC MẠCH KHÁC

(Theo sách ‘Tân Biên Trung Y Học Khái Yếu’).

YKHOANET

, In trang này   J

Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM
Design by HT MEDSOFT
Xem trang tốt nhất ở độ rộng màn hình 1024 x 768 -- Trình duyệt  Internet Explorer 5.0 trở về sau

http://www.yhoccotruyen.htmedsoft.com/machhoc/htmdocs/MACH27.htm