MẠCH ĐẠI
( ¤j ¯ß - HUGE (BIG) PULSE - POULS GRAND)
A- ĐẠI CƯƠNG
- Đại là to lớn.
- Trong sách ‘Nội Kinh Tố Vấn‘ có đến 7 thiên nhắc đến mạch Đại nhưng trong sách Mạch Kinh lại ít ghi về mạch Đại.
B- H̀NH TƯỢNG MẠCH ĐẠI
- Chương ‘Sư Truyền Tam Thập Nhị Tắc’ (CTT. Muội) ghi : “Mạch Đại tràn đầy, ứng dưới ngón tay lớn b́nh thường”.
-Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học’ ghi :”Mạch Đại, rộng và to khác thường, chỉ không cuồn cuộn như mạch Hồng mà thôi”.
- Sách ‘Đông Y Lược Khảo‘ ghi : “Mạch Đại... để tay thấy như tràn đầy nhưng ấn tay lại thấy mạch đi không có sức”.
- Sách ‘Định Ninh Tôi Học Mạch’ ghi : “Mạch Đại... sức mạnh đi phù án th́ như nước nổi lên tràn đầy dưới ngón tay mà trầm án th́ lại lan rộng ra mà mềm yếu đi, tức là phù án th́ hữu lực c̣n trầm án th́ vô lực”.
H̀NH VẼ BIỂU DIỄN MẠCH ĐẠI.
- Sách ‘Mạch Chẩn‘ biểu diễn h́nh vẽ mạch Đại:
( So sánh với mạch VI)
C- MẠCH ĐẠI CHỦ BỆNH
- Thiên ‘Mạch Yếu Tinh Vi Luận’ (T.Vấn 17) ghi: “Mạch Đại là bệnh nặng thêm. Tượng mạch thô Đại là âm không đủ, dương có dư, sẽ gây nên chứng nóng (nhiệt) ở trung tiêu”.
- Thiên ‘Ngọc Cơ Chân Tạng Luận’ (T.Vấn 19) ghi: “Tiêu chảy mà mạch Đại... khó chữa”.
- Thiên ‘Bệnh Năng Luận’ (T.Vấn 46) ghi: “Phế khí thịnh th́ mạch Đại, mạch Đại th́ không thể nằm ngửa”.
- Thiên ‘Đại Kỳ Luận’ (T.Vấn 48) ghi: “Mạch Tâm đầy, Đại sẽ phát ra chứng giản khiết, gân co quắp”.
- Chương ‘Biện Mạch Pháp’ (TH. Luận) ghi: “Các mạch Đại, Phù, Sác, Động, Hoạt, gọi là các mạch Dương, bệnh âm thấy mạch dương th́ sống”.
- Chương ‘Tŕ Tật Đoản Trường Tạp Mạch’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Đại là huyết và khí đều thịnh - Mạch thấy Đại mà cứng là huyết khí đều thực”.
- Chương ‘Biện Tam Bộ Cửu Hậu Mạch Chứng’ (M. Kinh) ghi: “Mạch ở bộ quan Phù mà Đại là phong ở Vị, gây ra há miệng, so vai mà thở, vị quản khó chịu, ăn vào th́ muốn ói”.
- Chương ‘Châm Đạo Ngoại Sưu Tửng Xă’ (G. Ất) ghi: “Mạch mà Đại là đau tê”.
- Chương ‘Tục Yểu H́nh Chẩn Bệnh Hậu Lai Thống Bất Lai Thống Đại Luận’ (G. Ất) ghi: “H́nh thể sung măn mà thấy mạch Đại cứng là thuận”.
- Sách ‘Đông Y Lược Khảo’ ghi: “Mạch Đại chủ tà khí thịnh, chính khí suy. Bệnh thấy mạch Đại là bệnh sắp phát nặng. Bệnh mới mắc mà thấy Đại là thuộc thực, bệnh lâu ngày thấy mạch Đại thuộc Hư”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Đại chủ tà nhiệt cảm nặng, thấp nhiệt, tích khí, ho suyễn, trường tiết, khí đưa nghịch lên làm mặt bị phù, hư lao nội thương”.
|
Tả Thốn ĐẠI Tâm phiền, phong nhiệt, kinh sợ. |
Hữu Thốn ĐẠI Khí nghịch, mặt phù, ho suyễn. |
|
Tả Quan ĐẠI Sán khí, phong huyễn. |
Hữu Quan ĐẠI Tích khí, vị thực, bụng đầy. |
|
Tả Xích ĐẠI Thận tư. |
Hữu Xích ĐẠI Tiểu đỏ, táo bón. |
B- MẠCH ĐẠI KIÊM MẠCH BỆNH
- Thiên ‘Ngũ Tạng Sinh Thành Luận’ (T. Vấn 10) ghi: “Mạch Tỳ hiện đến th́ mạch Đại mà hư là trong bụng có tích khí, nếu có quyết khí th́ gọi là quyết sán. Nam nữ cùng một chứng trạng như nhau, do chân tay đang ra mồ hôi mà gặp gió. Mạch thận hiện đến th́ trên cứng mà Đại, đó là có tích khí ở vùng giữa bụng dưới với tiền âm gọi là chứng thận tư, bị chứng này là do tắm gội nước lạnh xong mà đi nằm ngay”.
- Thiên ‘B́nh Nhân Khí Tượng Luận’ (T. Vấn 18) ghi: “Mạch Thái dương đến th́ Hồng, Đại mà Trường... Mạch Dương minh đến th́ Phù, Đại mà Đoản”.
- Thiên ‘Ngọc Cơ Chân Tạng Luận’ (T. Vấn 19) ghi; “Mạch chân tạng của Phế hiện ra th́ Đại mà Hư, như cầm lông chim phết vào da, sắc mặt trắng đỏ, không bóng, lông tóc rụng th́ chết”.
- Thiên ‘Tam Bộ Cửu Hậu Luận’ (T. Vấn 20) ghi: “Thân h́nh gầy, mạch Đại trong ngực hơi nghẹn th́ chết mà ra lẫn mủ và máu là thế nào? Kỳ Bá đáp: “Mạch Tuyệt th́ chết, mạch Hoạt Đại th́ sống”. C̣n chứng trường tiết mà cơ thể không nóng, mạch không tuyệt th́ sao? Kỳ Bá đáp: “Nếu mạch Hoạt Đại th́ sống, mạch Sáp th́ chết. Nên theo từng tạng để biết ngày chết”. Bệnh biến th́ như thế nào? Kỳ Bá đáp: “Tượng mạch thấy Đại mà Hoạt th́ lâu ngày cũng khỏi”. Chứng tiêu th́ hư thực thế nào? Kỳ Bá đáp: “Tượng mạch thực mà Đại th́ bệnh dù đă lâu ngày cũng chữa được”.
- Thiên ‘Đại Kỳ Luận’ (T. Vấn 48) ghi; “Mạch của Thận Đại mà Cấp, Trầm, mạch của Can Đại, Cấp mà Trầm đều là chứng sán”.
- Thiên ‘Điều Kinh Luận’ (T. Vấn 62) ghi: “Âm thịnh sinh nội hàn là thế nào? Kỳ Bá đáp: “Quyết khí nghịch lên, hàn khí tích ở trong ngực mà không tả ra được th́ ôn khí sẽ tiêu đi mà chỉ c̣n có hàn khí, huyết do đó mà ngưng đọng lại. Ngưng đọng lại th́ mạch không thông, làm cho tượng mạch thịnh, Đại mà Sác, cho nên lạnh ở trong”.
- Nan thứ 7 (N. Kinh) ghi: Kinh văn có ghi: “Mạch của thiếu dương đến th́ Phù, Đại, khi Tiểu khi Đoản, khi Trường. Mạch của Dương minh đến th́ Phù, Đại mà Đoản. Mạch Thái dương đến th́ Hồng, Đại mà Trường. Mạch Thái âm đến th́ Khẩn, Đại mà Trường”.
- Chương ‘Biện Mạch Pháp’ (TH. Luận) ghi: “Mạch Huyền mà Đại. Huyền tức giảm, Đại tức là Hồng. Giảm là hàn, Hồng là hư. Hàn và Hư tương bác gọi là Cách. Đàn bà gặp mạch này th́ lậu hạ, xảy thai, đàn ông th́ vong huyết, thất (mất) tinh. Mạch ở thốn khẩu Phù, Đại... Phù là vô huyết, Đại là hàn, hàn khí tương bác gây ra bụng sôi”.
- Chương ‘B́nh Mạch Pháp’ (TH. Luận) ghi: “Mạch ở thốn khẩu Phù mà Đại. Phù là hư, Đại là thực, (mạch này) thấy ở bộ thốn là chứng “Cách”, thấy ở bộ xích là chứng ‘Quan’. Quan th́ không tiểu được, Cách th́ ói ngược”.
- Chương ‘Thương Hàn Lệ’ (TH. Luận) ghi: “Phàm bệnh huyết mà thấy mạch động Sác, sau khi uống thuốc mạch lại Tŕ, mạch Phù, Đại giảm thành Tiểu, trước đang động sau lại yên tĩnh th́ đó là triệu chứng sắp khỏi. Nói xàm, cơ thể nóng mạch Phù, Đại, chân tay ấm th́ sống. Nếu lạnh nghịch th́ thấy mạch Trầm, Tế, không quá 1 ngày th́ chết”.
- Chương ‘Tŕ Tật Đoản Trường Tạp Mạch’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Hồng, Đại, khẩn cấp là bệnh đang tiến nhanh ở bên ngoài, đầu đau, phát sốt, nhọt sưng. Mạch bộ thốn Đại mà bộ xích lại Tiểu là đầu đau, mắt hoa. Mạch ở bộ thốn Tiểu mà ở bộ xích lại Đại là ngực đầy, hụt hơi”.
- Chương ‘B́nh Tam Quan Bệnh Hậu Tịnh Trị Nghi’ (M. Kinh) ghi: “Mạch ở thốn khẩu Hồng Đại th́ ngực sườn đầy tức”.
- Chương ‘B́nh Tạp Bệnh Mạch’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Đại, Phù, Hồng, Trường là chứng phong huyễn, điên tật”.
- Chương ‘Biển Thước Âm Dương Mạch Pháp’ (M. Kinh) ghi: “Mạch của Thái dương th́ Hồng, Đại mà Trường. Mạch của thiếu dương th́ khi Đoản khi Trường, khi Đại khi Tiểu, mạch của dương minh th́ Hồng, Đại mà Phù”.
- Chương ‘Kinh Mạch Thượng’ (G. Ất) ghi: “Mạch khí ở nhân nghinh Đại, Khẩn mà Phù là bệnh nặng thêm, ở bên ngoài... bệnh ở tạng, thấy mạch Trầm, Đại th́ dễ chữa. Nếu bộ thốn thấy mạch Tiểu là nghịch. Bệnh ở phủ, thấy mạch Phù mà Đại th́ dễ khỏi... thấy mạch Hoạt, Đại mà lại Đại, Trường là bệnh từ bên ngoài xâm nhập vào”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi:
· Mạch Đại mà Phù là hư hoặc biểu bị nhiệt.
· Mạch Đại mà Trầm là phần lư bị nhiệt, bệnh ở Thận.
· Mạch Đại mà Huyền là nóng lạnh.
· Mạch Đại mà Nhu là hư nhiệt.
· Mạch Đại mà Hoăn là thấp nhiệt.
· Mạch Đại mà Hồng là Vị bị thực.
· Mạch Đại mà Thực là có tích khí.
E - MẠCH ĐẠI VÀ TRỊ LIỆU
- Chương ‘Biện Thái Dương... Trị’ (TH. Luận) ghi: “Sau khi uống bài Quế Chi Thang, mồ hôi ra nhiều rồi mà phiền khát vẫn không giảm, mạch Hồng, Đại th́ cho uống bài Bạch Hổ Thang (Thạch Cao, Tri Mẫu, Ngạnh Mễ) thêm Nhân Sâm - Chứng kết hung, thấy mạch Phù, Đại th́ không thể dùng phép hạ để chữa được”.
- Chương ‘Phế Nuy, Phế Ung...Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Ho mà hơi đưa ngược lên đó là chứng phế trướng, mắt như lồi ra, mạch Phù Đại, cho uống bài Việt Tỳ Gia Bán Hạ Thang (Ma Hoàng, Thạch Cao, Cam Thảo, Sinh Khương, Táo, Bán Hạ)”.
- Chương ‘Phúc Măn Hàn Sán...Trị’ (KQY.Lược) ghi: “Mạch ở thốn khẩu Phù mà Đại, ấn tay xuống lại thấy Sáp, ở bộ xích th́ Vi mà Sáp, biết là chứng ăn không tiêu, cho uống bài Đại Thừa Khí Thang (Đại Hoàng, Chỉ Thực, Hậu Phác, Mang Tiêu)”.
G - MẠCH ĐẠI QUA CÁC LỜI BÀN
- Chương ‘Sư Truyền Tam Thập Nhị Tắc’ (CTT. Muội) ghi: ”... Phàm mạch Đại mà Sác thịnh có lực dều là thực nhiệt. Như mạch ở nhân nghinh, khí khẩu thấy Đại, Khẩn mà Phù là bệnh nặng thêm, ở bên ngoài. Mạch ở khí khẩu hơi Đại là người b́nh thường. Mạch Đại cứng mà Sáp là bệnh trướng. Mạch Đại thấy ở phụ nữ cho con bú là sẽ bị trúng phong nhiệt. Người bệnh suyễn, so vai mà thở, nếu thấy mạch Thực, Đại mà hoăn th́ sống, thấy mạch Cấp th́ chết. Sau khi sinh, mạch nên thấy Tiểu, rất kỵ Thực, Đại, Trường hợp thấy suyễn so vai mà thở là tà khí bạo ngược th́ lại cần thấy mạch Thực Đại mà Hoăn th́ mới hợp với chứng bệnh... Nếu Thực, Đại cấp là tà thắng, chính suy. Thương Hàn nhiệt bệnh mà thấy nói xàm, phiền khát, mạch Thực Đại, tuy bệnh nặng vẫn dễ chữa. Sau khi đă ra mồ hôi mà nóng không bớt, mạch lại táo,Tật, Thực, Đại th́ chết. Ôn bệnh mà sốt cao, không ra mồ hôi được, mạch lại Sác, Cấp, Đại là chết. Nếu thấy Tế, Tiểu, Hư, Sáp cũng chết. Quyết âm bệnh mà kiết lỵ, mạch Đại là hư. Thấy âm chứng mà lại sốt cao, mạch Hư, Đại, vô lực đó là biến chứng. Nguyên khí không đủ mà phát nóng, mạch Đại mà Hư là thường. Chứng hư lao mà mạch Đại là huyết hư khí thịnh. Sách ‘Kim Qũy’ có ghi: “Đàn ông b́nh thường mà thấy có mạch Đại là hư lao”, khí có thừa tức là hỏa vậy. V́ vậy người bệnh trong ngực hơi bị mạch Đại hoặc là bệnh lâu ngày, khí suy, mạch Đại đều là triệu chứng của âm dương ly tuyệt”... Mạch Đại tràn đầy, ứng dưới ngón tay lớn hơn b́nh thường, không giống như mạch Trường chỉ dài mà không lớn, mạch Hồng th́ lại vừa lớn mà vừa Sác”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ chú giải lời ghi của sách ‘Chẩn Tông Tam Muội’ về mạch Đại như sau: “Mạch Đại là nói h́nh thể mạch nhỏ, lớn, lớn hơn mạch Tiểu. Nếu nói là ‘Tràn đầy ứng dưới ngón tay’ th́ chưa chắc đă đúng “.
- Sách ‘Định Ninh Tôi Học Mạch’ ghi: “Mạch Đại chủ bệnh đang phát nặng - v́ khí huyết suy không đủ sức chế ngự tà khí, tà khí mạnh hơn khí huyết th́ bệnh phát nặng“.
CÁC Y ÁN MẠCH ĐẠI
Y Án Mạch Bên Trái ĐẠI
(Trích trong ‘Nội Khoa Học’ của Viện Trung Y Thượng Hải)
“Vương XX. Sau khi bị thổ huyết, âm phận chưa phục hồi đă vội làm việc mệt nhọc, dương khí bốc lên làm hoa mắt, chóng mặt, tay chân tê dại, hồi hộp không yên, đang ngủ có cơn nóng đột ngột, mồ hôi tự ra, mạch ở bên trái Đại”.
Điều Trị: Dưỡng huyết, khu phong, dục âm, tiềm dương.
Cho dùng: Sinh Địa 16g, A giao (châu) 12g, Nữ trinh tử 12g, Miết Giáp 20g, Câu đằng 12g, Bạch Thược (sống) 8g, Mẫu lệ 201g, Cúc hoa 6g, Đan b́ 6g, Hà thủ ô (cheá) 12g.
Khám lần 2: hơi đỡ chóng mặt hoa mắt, ngủ vẫn có giật ḿnh, phát sốt, ra mồ hôi, hồi hộp, ngủ kém. Đây là dấu hiệu mất huyết, phần âm bị tổn thương, mệt nhọc làm cho dương khí bị động, dương khí chưa thu về.
Cách chữa: liễm âm, tiềm dương.
Cho dùng: Quy bản 20g, Sinh địa 16g, Nữ trinh tử 12g, Miết giáp (sống) 20g, Tiểu mạch 20g, Mẫu lệ 20g, Bạch thược (sống) 12g, Vỏ đậu đen 12g, Toan táo nhân (sao ) 8g, Thanh cao 12g.
Khám lần 3: hết hoa mắt chóng mặt, ngủ yên, mồ hôi ngừng ra, ăn khá hơn, dương khí hồi phục dần, mọi t́nh trạng phức tạp gỡ được gần hết. Tiếp tục điều trị theo hướng cũ, bệnh khỏi”.
Y Án Mạch ĐẠI, HUYỀN, SÁC
(Trích trong ‘Lâm Chứng Y Án Bút Kư’)
“Kinh Kha Tra Tiểu Sơn có người con gái lớn bị bế kinh đă lâu, gần đây phát sinh ra chứng nóng âm ỉ trong xương (cốt chưng ), ăn ít, đă dùng nhiều thuốc nhưng không bớt. Tôi nói rằng: “Mạch, Đại, Huyền, Sác là do âm hư, huyết khô ráo, hỏa ở bào lạc thịnh lên v́ uống nhiều thuốc dương và ôn bổ quá làm cho hỏa bùng lên, thủy bị kiệt, chân âm bị đốt cháy v́ vậy huyết bị khô mà gây ra bế kinh”. Dùng bài Thanh Cốt Tán (Sài Hồ, Sinh Địa, Nhân Sâm, Pḥng Phong, Thục Địa, Tần Cửu Xích phục linh, Hoàng Liên, Bạc Hà (lá), trước hết là thanh cơ, làm cho cốt hết lao nhiệt, sau đó mới dùng phép hoạt huyết điều kinh. Uống liên tục 10 thang thấy có kết quả liền cho dùng bài Bát Vị Tiêu Dao Tán (Đương Quy, Xuyên Khung, Thược Dược, Thục Địa, Sinh Địa, Đan Sâm, Huyền Hồ, Đan B́, Hương Phụ, Trần B́, Bạch Truật, Sa Nhân, Hồng Lam Hoa) và bài Trạch Lan Thang (Trạch Lan, Đương Quy, Thược Dược, Chích Thảo). Mỗi ngày theo chứng mà đổi phương. Điều trị 2 tháng, các chứng đều bớt, chỉ c̣n chứng kinh nguyệt không thông. Dùng bài sau: Bá Tử Nhân, Ngưu Tất, Quyển Bá, Trạch Lan Diệp, Tục Đoạn, Thục Địa, Quy Vĩ, Xích Thược, A Giao, Đan Sâm, Diên Hồ Sách, Lưu Kư Nô, Hồng Hoa. Tất cả tán thành bột. Dùng cao Ich mẫu luyện mật làm viên to bằng hạt Ngô Đồng. Uống mỗi lần 3-5 viên với nước nóng, lúc bụng đói. Ngày 2 lần. Uống 3 tháng, không những huyết hoạt kinh hành mà cơ thể, khí lực, ăn uống lại như thường”.
Y Án Mạch ĐẠI, SÁC
(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương)
“Mă X... công nhân. Ho khạc ra máu gần 4 ngày. Trước khi vào viện, trong 12 giờ đă ói ra máu 3 lần, khoảng 1 lít. Kèm sốt, đau váng đầu, ngực tức, mệt mỏi, không có sức. Khám thấy t́nh trạng người bệng trầm trọng, gầy yếu, hố mắt trũng sâu kết mạc sung huyết, tiếng phổi bên phải trầm thô rít, tiếng gơ đục, tim đập yếu. Chụp X. quang xác định phổi bị thâm nhiễm cả 2 phần trên. Xét nghiệm máu: Huyết sắc tố: 80%, Hồng cầu: 3.900.000/mm3. Chẩn đoán lâm sàng: lao phổi cả 2 bên có ho ra máu ồ ạt. Sau khi vào viện đă dùng thuốc cầm máu, trấn tĩnh, chống lao và truyền máu. Tuy đă dùng nhiều biện pháp nhưng vẫn ho ra máu, lại mất thêm 1.000ml nữa. Họng khô, miệng khát, g̣ má đỏ, tṛng mắt đỏ, tiểu khó, táo bón. Mạch Đại mà Sác. Xác định là chứng thổ huyết do nhiệt. Không những huyết nhiệt hỏa thịnh mà c̣n làm tổn thương tân dịch. V́ vậy, ngừng dùng tất cả các thuốc tây y, chỉ c̣n dùng sinh tố K, chỉ cho uống bài Chỉ Huyết Ẩm (Sinh Địa (tươi), Hoàng Cầm, Sơn Chi (sao đen), Đại Kế, Tiểu Kế, Hạn Liên Thảo, Thục Quân, Giả Thạch (sống), Long Cốt (sống), Mẫu Lệ (sống), Tiên Hạc Thảo, Bồ Hoàng (sao), Thiến Thảo (than), A Giao, Tam Thất (phấn), thêm Thạch Cao (sống) 60g, Nguyên Sâm 12g, Mạch Môn 12g. Sắc uống nguội. Sau khi uống thuốc, bớt ho ra máu. Sau 12 giờ chỉ ra mất 400ml, Lúc đó, tuy thấy hỏa đă bị khống (ức) chế nhưng mạch lại chuyển sang Hư mà Sác, thở ngắn mà yếu. Sợ rằng khí theo huyết mà thoát ra ngoài. Mặt khác v́ mạch có vẻ Sác, khi hỏa c̣n chưa tắt, nếu như hoàn toàn đồi dùng thuốc loại ôn, ích khí, cố thoát th́ lại sợ rằng sau khi thoát khí, hỏa sẽ trở lại. V́ vậy, đầu tiên cho dùng bài Độc Sâm Thang để bổ khí cố thoát sau đó lại dùng 1 thang Chỉ Huyết Ẩm, thang này có thêm Nhân Sâm, trong đó Sinh Địa, Hoàng Cầm, Đại Kế, Tiểu Kế
( đều sao thành than). Đồng thời có phối hợp chích tĩnh mạch 50mg Cortison, truyền 250ml máu. Vài giờ sau, tuy có ra máu lần nữa nhưng chỉ mất chưa đến 120ml máu. Sau đó không c̣n ra máu ồ ạt nữa. Như vậy, trong ṿng 24 giờ đă khống chế được chứng ho ra máu ồ ạt. Hôm sau, t́nh trạng người bệnh khá dần lên...”
|
MẠCH HỌC |