Biện chứng đông y: Âm hư hỏa vượng, tổn thương phế âm, túc thực
hóa nhiệt, xâm nhập phúc mạc, nhiệt uất thành độc.
Cách trị: Thanh nhiệt giải độc, tiêu ung tán kết.
Đơn thuốc: Thác lý nội tiêu thang.
Công thức: Kim ngân hoa 45g, Đương quy 12g, Huyền sâm
15g, Xa tiền tử 12g, Bồ công anh 30g, Cam thảo 6g, Nhục thung dung 15g. Sắc uống,
mỗi ngày 1 thang, chia 2 lần sáng tối.
Hiệu quả lâm sàng: Lưu XX, nam, học sinh. Tới khám ngày 14-4-1960. Bị
ốm đã hơn 1 nǎm, đau ngực, ho, thở ngắn, trong họng có tiếng đờm khò khè,
sốt buổi chiều, bụng to dần, cự án, ǎn uống kém, đại tiện táo bón, nước
giải vàng, sắc mặt nhợt nhạt, gò má đỏ, da khô, người gầy gò, chất lưỡi
đỏ, rêu trắng, hơi vàng mà khô, tinh thần mệt mỏi, nhǎn nhó, hơi thở ngắn,
tiếng nói trầm yếu, mạch tế, sác mà vô lực. Tây y chiếu X quang, chẩn đoán
là lao phổi thâm nhiễm kèm viêm phúc mạc do lao. Bệnh này thuộc về âm hư,
hỏa vượng, phế lao, kèm theo túc thực hóa nhiệt xâm nhập phúc mạc phúc bì.
Phép trị là phải thanh nhiệt giải độc, tiêu ung tán kết. Cho uống "Thác
lý nội tiêu thang". Uống được 5 thang, bụng đã nhỏ bớt được một nửa,
các chứng thấy nhẹ nhõm hẳn. Vì thế bỏ bớt Nhục thung dung trong bài này và
thêm Liên kiều 15g, tiếp tục cho uống. Lại uống tiếp 5 thang, bụng đã hết
hẳn báng, nhưng có lúc chướng bụng, ǎn ít, tiêu hóa không tốt. Sợ rằng
dùng thuốc dưỡng âm thanh nhiệt quá độ, gây thương tổn đến dương của tì
vị có hại về sau, hơn nữa vì người bệnh vốn ǎn không tiêu nên đổi sang
dùng bài thuốc "Gia giảm hư sinh thang" dưới dạng hoàn, bài thuốc
như sau: Sơn dược 15g, Nội kim 12g, Tang diệp 12g, Ngưu bàng tử 9g, Huyền sâm
15g, Thần khúc 15g, Mạch nha 15g, Bạch truật 12g, Phục linh 12g, Sa nhân 6g, Cam
thảo 6g. Tất cả tán bột mịn, luyện mật thành hoàn, mỗi viên nặng 6g, ngày
uống 3 lần, mỗi lần 1 viên. Uống được 2 tuần lễ thì bụng hết chướng, ǎn
uống tǎng gấp đôi, sức khỏe cũng phục hồi được phần lớn. Lại tiếp tục
cho uống "Thoát lý nội tiêu thang". Một tháng sau chiếu X quang thấy
các dấu vết lao phổi đã lành hẳn.
Bàn luận: Đây là 1 trường hợp lao phổi thâm nhiễm kèm viêm phúc
mạc do lao, các biểu hiện của nó được đông y coi là âm hư hỏa vượng, lửa
đốt phế âm dẫn tới phế lao, kèm theo ǎn không tiêu thành nhiệt xâm nhập
phúc mạc, nhiệt uất thành độc gây nên phúc mạc bị ung. Đau ngực ho là do
chứng hỏa đốt phế âm, sắc mặt nhợt nhạt, hai gò má đỏ, chất lưỡi đỏ, da
khô và mạch tế, sác, vô lực tất cả đều là do âm hư hỏa vượng. Bụng báng
cự án là do nhiệt độc tụ lại làm tắc đường mạch, dinh vệ tuần hành không
thông. "Nội kinh" có nói: "Vinh khí không thuận thì ngược vào
trong thịt, sinh ra ung thũng": là có nghĩa như vậy. Chọn dùng bài thuốc
thanh nhiệt giải độc sinh huyết, trong đó Kim ngân hoa thanh nhiệt giải độc,
Đương quy hoạt huyết sinh tân, Huyền sâm dưỡng âm chế hỏa, Sa tiền tử lợi
tiểu, làm giải độc qua đại tiểu tiện, Bồ công anh tiêu ung tán kết, vì
đại tiện táo bón, dùng Nhục thung dung để tǎng dịch nhuận tràng. Hết nhiệt
giải độc, âm đủ thì bệnh sẽ khỏi. Tuy nhiên, trải qua thực tế lâm sàng
thấy rõ thêm rằng cần phải dùng nhiều Kim ngân hoa, bài thuốc mới có hiệu
quả tốt, nói chung có thể dùng đến 60-90g. Bài thuốc này dùng trị lao phổi
đã nhiều nǎm nay, phần nhiều đều thu được hiệu quả rất tốt.